BİTKİ HASTALIĞI TESPİTİ İÇİN İLMİĞE DAYALI İZOTERMAL ÇOĞALTMA YÖNTEMİNİN OPTİMİZASYONU


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Hasan Sağcan

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Neslihan TURGUT KARA

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bitki hastalıkları, dünya genelinde düşük tarımsal verimliliğin en önemli nedenlerinden biridir. Bu hastalıkların yayılma oranları göz önünde bulundurulursa, gıda arzının sürdürülebilirliğinin önemli bir tehdit altında olduğu görülmektedir. Küresel tarım verimliliğindeki %40'a yakın kayba doğrudan patojenler, hayvanlar ve yabani otlar neden olmaktadır. Bitkilerin hastalıklara karşı tepkileri birbirlerinden farklıdır ve gösterdikleri tepkilerde çoğu zaman enfeksiyonu almalarından çok sonra ortaya çıkar. Bu nedenle enfeksiyonları henüz semptomlar oluşmadan tespit etmek büyük salgınların dolayısıyla da ekonomik kayıpların önüne geçecektir. Bitki hastalıklarını tespit edebilmek için yaygın olarak kullanılan laboratuvar bazlı birçok nükleik asit ve protein tanı yöntemi mevcuttur. Ancak çoğu tanı yönteminin uygulanması için kompleks cihazlara ve uzman kişilere gereksinim duyulmaktadır. Bu durum, bitki hastalıklarının hızlı ve sahada tanısına yönelik geliştirilecek yöntemlerin önünde engel oluşturmaktadır. 2000 yılında yayınlanan bir çalışma ile nükleik asit tabanlı tanı yöntemleri yeni bir boyut kazanmıştır. İlmiğe dayalı izotermal amplifikasyon (LAMP) olarak adlandırılan bu yöntemde, primerlerin tasarım biçimi ve kullanılan Bst DNA polimeraz enzimi nedeniyle bütün reaksiyon izotermal olarak gerçekleştirilebilmektedir. Bu da yöntemin, sahada kullanıma uygun tanı yöntemlerinin gelişmesi için son derece uygun olduğunu göstermektedir. Bu tez çalışmasında, patates bitkisi üretimine, küresel boyutlarda zarar veren Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicus patojeninin tespiti için LAMP metodunun optimizasyonu gerçekleştirilmiştir. LAMP ürünlerinin tespiti için, jel elektroforez yöntemi, SYBR green yöntemi, bulanıklılık tespit yöntemi, kalsein boyama yöntemi, yanal akışlı test stripleri (LFD), kolorimetrik LAMP yöntemi gibi birçok yöntem kullanılabilmektedir. Bu tez çalışmasında ise jel elektroforez yöntemi, yanal akışlı test stripleri ve kolorimetrik LAMP yöntemi kullanılmıştır. Süre ve kullanım kolaylığı açısından yanal akışlı test stripleri ve kolorimetrik LAMP yönteminin, saha çalışmalarına daha uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Yöntemin optimizasyonu gerçekleştirildikten sonra, Solanum tuberosum, Escherichia coli, Salmonella spp., Listeria monocytogenes, Clostridium perfringens ve Staphylococcus aureus DNA örneklerinde LAMP primerlerinin özgüllüğü test edilmiştir. Sonuçlar doğrultusunda tasarlanan primerlerin farklı bir patojen varlığında pozitif sonuç vermediği belirlenmiştir. Tanı konulması amacıyla kullanılması gereken en düşük DNA miktarının ya da diğer bir deyişle yöntemin hassasiyetinin 10 pg/µl DNA olduğu belirlenmiştir. Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicus'un tanısı için optimizasyonu yapılan LAMP yönteminin, gerekli validasyon ve sertifikasyon çalışmalarının ardından saha çalışmalarında aktif olarak kullanılabileceği düşünülmektedir.