Doğal renkli pamuk (Gossypium hirsutum L.) üzerinde biyoteknolojik çalışmalar


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ONUR AYDIN

Danışman: Neslihan Turgut Kara

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Tekstil alanında kullanılan lifler arasında en önemli yere sahip olan pamuk lifinin elde edildiği pamuk (Gossypium spp.) bitkisi gerek tarım endüstrisi için gerekse diğer birçok endüstri için hem ekonomik hem de endüstriyel anlamda değerli bir kaynaktır. Dünyada yaklaşık 75 ülkede yetiştirilen ve yaklaşık 40 milyon hektarlık bir ekim alanına sahip olan pamuğun yıllık üretimi 30 milyon tondan fazladır. Buna ek olarak pamuk, bütün endüstrilerde kullanılan toplam liflerin %37'den fazlasında pay sahibidir. G. hirsutum türünün endüstriyel anlamda en büyük özelliği yüksek verim potansiyelidir. Diğer pamuk türlerine kıyasla farklı koşullara adaptasyon yeteneği de daha yüksektir ve yıllık pamuk üretimi incelendiğinde %90'lık miktarın G. hirsutum kökenli olduğu anlaşılmıştır. Tekstil sektöründe kullanılan geleneksel beyaz pamuğun toprakta yetiştirilmesi sürecinde kullanılan yüksek miktarlardaki pestisit ve insektisitlere ek olarak liflerin renklendirilmesi için kullanılan boyar maddelerin çevreye ve insan sağlığına negatif etkilerinin olması nedeniyle özellikle son 10 yılda tekstil endüstrisinde kullanılabilecek alternatif kaynak arayışları sürmektedir. Pamuk bitkisi geleneksel beyaz renkten farklı olarak renkli liflere de sahip olabilmektedir. Bazı pamuk çeşitleri özellikle flavonoid ve ligninin rol oynadığı çeşitli mekanizmalara bağlı olarak kahverengi, yeşil ve ten rengi tonlarda liflere sahip olabilmektedir. Lif gelişimi bu şekilde olan pamuklar, 'Doğal Renkli Pamuk' olarak adlandırılır. Doğal renkli pamuklar biyotik ve abiyotik stres koşullarına daha dirençli olması ve işlenme aşamasında boyar maddeye ihtiyaç duymaması nedeniyle çevre için geleneksel beyaz pamuğa göre çok daha iyi bir alternatiftir. Doğal renkli pamukların, çevreye olan olumlu etkisi çok önemli bir avantaj olsa da ne yazık ki renk skalası, mahsul verimi ve lif kalitesi açısından yetersizdir ve bu nedenle ekonomik anlamda pazar payı geleneksel beyaz pamuk seviyesine ulaşamamıştır. Buna karşın doğal renkli pamuklar üzerine yapılacak bilimsel çalışmaların çıktıları ile doğal renkli pamuk liflerinde iyileştirmeler yapılabileceği ve doğal renkli pamuk tarımının geleneksel beyaz pamuk seviyelerine erişebileceği düşünülmektedir. Bu noktada doğal renkli pamuk üzerinde yapılacak bitki doku kültürü çalışmaları, genomik ve metabolomik çalışmalara sağlayacağı materyal açısından bir hayli önemlidir. Bu tez kapsamında doğal renkli pamuk tohumlarının yüzey sterilizasyonu, kallus kültürü optimizasyonu, protoplast izolasyonu, kök kültürlerinin kurulması ve köklerde sentezlenen sekonder metabolit profilleri belirlenmesi üzerine çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Çalışma sonuçlarına göre H2O2 kimyasalının doğal renkli pamuk tohum sterilizasyonu üzerinde olumlu bir etkisinin olduğu anlaşılmıştır. Kallus kültürü üzerine yapılan çalışmalarda ise doğal renkli pamuk hipokotillerinden kallus oluşumu için yüksek oluşum oranlarına sahip birden fazla besiyeri kombinasyonu olduğu belirlenmiştir. Denenen besiyerleri arasından 1 mg/L IAA ve 0,5 Kinetin mg/L içeren MS besiyerinin kallus oluşumu için en iyi kombinasyon olduğu anlaşılmıştır. Geleneksel beyaz pamuk ve doğal renkli pamuk kök dokuları üzerinde gerçekleştirilen HPLC analizleri sonucunda her iki çeşidin flavonoid ve antrokinonlar açısından zengin kaynaklar olduğu anlaşılmıştır. Buna ek olarak doğal renkli pamukta genotip ve besiyeri içeriğinin sekonder metabolit üretimi üzerine doğrudan etkili olduğu belirlenmiştir. Protoplast izolasyonu denemelerinin sonuçları analiz edilerek protoplast izolasyonu için geliştirilmeye açık verimli bir izolasyon prosedürü elde edilmiştir. Bu çalışmadan elde edilen sonuçların doğal renkli pamuk açısından literatürdeki eksikliğin giderilmesi için yapılacak yeni bilimsel çalışmalara önemli çıktılar sağlayabileceği öngörülmüştür. Ek olarak bu ve benzeri çalışmaların sayısının hızlıca artmasının hem Türkiye hem de küresel tekstil endüstrisi için olumlu sonuçlarının olacağı düşünülmektedir.