مخالفة أبي الحسين البصري للبهشمية في صفة الإرادة: دراسة تحليلية مقارنة
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Arapça
Öğrenci: AMAL GHAHIN
Danışman: MÜNZİR ŞEYHHASAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, Mu'tezile kelam düşüncesinde irade meselesini, Ebu'l-Hüseyin el-Basri ile Behşemiyye ekolü arasındaki ilahi iradenin mahiyeti konusundaki ihtilaf üzerinden ele almaktadır. Çalışmanın amacı, bu ihtilafın niteliğini ve Mu'tezile içerisindeki kelami düşüncenin gelişimine olan etkisini ortaya koymaktır. Başta Ebu Haşim el-Cübbai olmak üzere Behşemiyye mensupları, iradenin ilim ve kudretten bağımsız bir sıfat olduğunu ve Allah'ın mümkün varlıklardan birini diğerine tercih etmesini sağlayan unsur olduğunu savunmuşlardır. Ebu'l-Hüseyin el-Basri ise bu anlayışı reddederek, iradenin Allah'ın zatında kaim müstakil bir sıfat olmadığını, bilakis ilme irca edilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Ona göre Allah'ın bir fiili irade etmesi, o fiilin iyi olduğunu bilmesi anlamına gelirken; bir fiilden hoşnut olmaması ise onun kötü olduğunu bilmesi anlamına gelmektedir. Araştırma, karşılaştırmalı analitik yöntem esas alınarak yürütülmüş; Mu'tezili kelamcıların metinleri incelenmiş ve Ebu'l-Hüseyin el-Basri'nin görüşlerinin felsefi ve mantıksal boyutları Behşemiyye'nin yaklaşımıyla karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Çalışma, Ebu'l-Hüseyin el-Basri'nin Allah'ın fiillerini bağımsız bir iradeye dayanarak değil, fiilin maslahatını bilmesinden kaynaklanan bir saik doğrultusunda gerçekleştirdiğini savunduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca o, Allah'ın şerri irade edebileceği düşüncesini de reddetmiştir; zira bu durum, Allah hakkında ya şerrin kötülüğünü bilmemeyi ya da ona ihtiyaç duymayı gerektirir ki, her ikisi de Allah için imkansızdır.