Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MÜNİRE HANDAN KAYA
Danışman: Mehmet Ali Akyurt
Özet:
| Öğretmenler kariyerleri boyunca görev yaptıkları okullarda diğer öğretmenler başta olmak üzere öğrenci, veli, müstahdem, idareci gibi okul kültürünü oluşturan aktörlerle etkileşime girer ve bu etkileşim mesleki profillerinde çeşitli değişiklikler meydana getirir. Mesleki deneyimleri arttıkça öğretmenler belli davranış modellerini içselleştirerek ya da "stratejik uyum" geliştirerek dönüşür veya dönüşüme direnme becerisi kazanır. Söz konusu süreçler normatif (yazılı ve yazılı olmayan kurallar) ve etkileşimsel (öğretmenler odası, aktörlerle ilişkiler) boyutlarıyla okul kültürü içinde cereyan eder. Bu araştırmanın amacı, öğretmenin mesleki dönüşüm süreçlerinin ve bu süreçleri şekillendiren faktörleri mezo-mikro ölçekli bir perspektifle, okul kültürünün temel mekânsal yansımalarından biri olan öğretmenler odasını merkeze alarak incelemektir. Böylece öğretmenin mesleki yolculuğu boyunca dönüştüğü öğretmen tiplerinin ortaya çıkarılması hedeflenmektedir. Etno-fenomenolojik yaklaşımla desenlenen bu araştırma, İstanbul'un Ümraniye ilçesindeki bir ortaokulda gerçekleştirilmiştir. Öğretmenler odasını odağa alan çalışmada veriler, katılımcı gözlem, saha notları ve birebir görüşmeler yoluyla toplanmıştır. Öğretmenler odasında geçirilen, dört aya yayılan, yaklaşık 250 saatte 80 öğretmen gözlemlenmiş, farklı branş ve kıdem seviyelerinden 15 öğretmenle yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme yapılmıştır. Araştırma sonucunda bir öğretmenin yalnızca mesleki kariyerinin ilk evresinde değil, sonraki evrelerinde de çeşitli kriz ve zorluklarla karşılaşarak dönüşebildiği görülmüştür. Öğretmen yeni bir okula atanma ya da teknolojik bir gelişme gibi bir yenilik karşısında mesleğin her evresinde yeni bir "acemilik" deneyimiyle karşılaşabilmektedir. Nitekim araştırma yalnızca mesleğe yeni başlayanları değil; mesleğin her evresindeki "öğretmen acemilikleri"ni kapsamaktadır. Öğretmenler odası, günlük mesaisinde zorluk ve krizlerle başa çıkma çabasındaki öğretmen için "sahne arkası" işlevi görerek kendine özgü bir mesleki "alt kültür" mekânı oluşturur. Öte yandan, bu alt kültür içinde zamanla mesleki kıdem, ideoloji, kültür vb. farklılıklar doğrultusunda birtakım klikler oluşur. Bu yönüyle öğretmenler odası, öğretmenin kendisinden güçlü aktörler karşısında çeşitli "taktik"ler ve kendisinden zayıf aktörler karşısında da çeşitli "strateji"ler üretip "gizli senaryo"sunu geliştirmesine imkân tanır ve okul kültürüne uyum sürecinde merkezi bir rol oynar. Araştırmada ayrıca öğretmenin mesleki dönüşümünün anlık ya da süreçsel olabildiği ortaya çıkmıştır: "Gerçeklik şoku" öğretmenlerin okulun gündelik rutin ve pratikleri içinde yaşadıkları şaşırtıcı, motive edici vb. durumlar karşısında geçirdikleri anlık değişimleri ifade ederken; ikinci boyutu öğretmenlerin okul kültürünü oluşturan aktörlerle etkileşimi sonucunda zaman içinde gerçekleşen süreçsel değişimler teşkil etmektedir. Bu değişimler sonucunda öğretmenlerin dönüştüğü farklı tipler Merton'ın beşli uyum tipolojisinin mesleki sosyalizasyon süreçlerine uyarlanması yardımıyla ortaya konmaya çalışılmıştır. | |||