"HÜSAMZÂDE İBRAHİM EFENDİ'NİN ŞERHU TEKMİLETİ TAĞYÎRİ'L-MİFTÂH ADLI ESERİNİN TAHKİK VE TAHLİLİ"


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölüm, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ELİF GÜL GÖKHAN

Danışman: Sultan Şimşek

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Sekkâkî'nin Miftâhu'l-ulûm'u ortaya koyduğu tertip, tasnif ve kavramsal çerçeve ile belâgat ilminin sistematik bir disiplin olarak teşekkül etmesinde dönüm noktası kabul edilen temel metinlerden biridir. Kazvînî'nin Telhîsu'l-Miftâh'ı, Teftâzânî ve Cürcânî'nin şerhleri ile klasik belâgat düşüncesinin ana referans metni hâline gelen eser, Osmanlı medreselerinde okutulmuş ve etrafında şerh, hâşiye, ihtisar gibi zengin bir literatür oluşmuştur. Bu literatürün dikkat çekici örneklerinden biri, Kemalpaşazâde'nin Şerhu Tağyîri'l-Miftâh adlı eserine tekmile/zeyil niteliğinde kaleme alınan Hüsamzâde İbrahim Efendi'nin Şerhu Tekmileti Tağyîri'l-Miftâh adlı eseridir. Hüsamzâde Miftâh metninde ibare ekleme (ziyâde), çıkarma (hazif), dönüştürme (tağyîr) ve yer değiştirme (takdîm-tehîr) gibi müdahalelerde bulunarak metni yeniden inşa etmiş; bu yeni metin üzerine yazdığı şerh ve hâşiyede söz konusu müdahalelerin gerekçelerini açıklamıştır. Bu müdahaleler Miftâh'ın ilmî içeriği ile ilgili olduğu gibi eserin tertibi, dil ve üslubuna dair de gerçekleşmiştir. Hüsamzâde bu metni açıklarken kendinden önceki belâgat birikiminden yararlanmakla birlikte, başta Teftâzânî ve Cürcânî olmak üzere belâgat âlimlerine yoğun eleştiriler de yöneltmiştir. Miftâh'ın veya diğer belâgat âlimlerinin yanlış yorumlanması, yetersiz veya hatalı gerekçelerin ileri sürülmesi, tutarsız açıklamalarda bulunulması, farklı veya yanlış anlaşılmaya müsait ifade kullanılması öne çıkan eleştirilerden bazılarıdır. Bununla birlikte bu âlimlere belâgatin yanı sıra sarf, nahiv ve zaman zaman mantık, kelâm, lügat, tefsir alanlarında da tenkitler yöneltmiştir. Tezin birinci bölümünde Hüsamzâde'nin hayatı ve eserleri tanıtılmıştır. İkinci bölümde Şerhu Tekmileti Tağyîri'l-Miftâh'ın nispeti, telif özellikleri, muhtevası, yöntem ve üslubu, nüshaları, üzerine yapıldığı ileri sürülen çalışmalar ele alınmıştır. Üçüncü bölümde Hüsamzâde'nin Miftâh metninde yaptığı değişiklikler, bu değişikliklere dair şerh ve hâşiyesinde ortaya koyduğu gerekçeler ve belâgat âlimlerine yönelttiği eleştiriler örnekler üzerinden sınıflandırılarak incelenmiştir. Şerhu Tekmileti Tağyîri'l-Miftâh'ın hâşiyesi ile tahkik edilen metni tezin sonunda yer almıştır.