Akademik Veri Yönetim Sistemi
Gül B. (Yürütücü), Ürkü Atanasov Ç.
AB Destekli Diğer Projeler, 2025 - 2027
Karadeniz önemli bir deniz ekosistemine ev sahipliği yapmaktadır. Besin maddelerince zengin tatlı su girdileriyle beslenen Karadeniz’in kendine özgü yapısı, zengin bir denizel biyolojik çeşitliliği ve yoğun ekonomik faaliyetleri desteklemektedir. Coğrafi olarak Karadeniz; ticaret, ulaşım ve jeopolitik açıdan büyük öneme sahiptir ve açık deniz, kıyı alanları ve bağlantılı tatlı su kaynakları aracılığıyla yoğun insan kullanımına maruz kalmaktadır.
Bu avantajlar aynı zamanda kirlilik, aşırı avcılık ve kıyı alanlarının yoğun kullanımı gibi çeşitli sorunları da beraberinde getirmektedir. Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin bu sorunlarla ve iklim değişikliğiyle başa çıkabilmeleri için sınır ötesi iş birlikleri, ortak stratejiler ve yönetim mekanizmaları geliştirmeleri gerekmektedir. Bu sayede deniz kaynaklarının sürdürülebilir korunması ve kullanımı mümkün olacaktır.
Sınır ötesi iş birliklerinin bilimsel araştırmalara dayanması büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda, Avrupa Birliği’nin Karadeniz için Ortak Denizcilik Gündemi (Common Maritime Agenda for the Black Sea – CMA) gibi sürdürülebilir Mavi Ekonomiyi teşvik eden stratejileri ve iş birliği programlarının rehberliğinde “Karadeniz’in Sınır Tanımayan Dinozoru (Acipenser gueldenstaedtii) – DINO-PATH” proje önerisi geliştirilmiştir. Programın 01 numaralı önceliği – Mavi ve Akıllı Bölge ve RSO1.1 özel hedefi – araştırma ve yenilik kapasitesinin geliştirilmesi ve ileri teknolojilerin kullanımının artırılması ile uyumlu olan proje, Karadeniz ekosisteminin en önemli türlerinden biri olan mersin balıklarının sürdürülebilirliği konusunda uluslararası araştırma iş birliğini geliştirmeyi amaçlamaktadır.
Ekolojik ve ekonomik önemleri nedeniyle mersin balıkları, ayrıca IUCN tarafından Kritik Tehlike Altında (CR) kategorisinde sınıflandırılmaları nedeniyle, Uluslararası Tuna Nehri Koruma Komisyonu (ICPDR) tarafından amiral tür (flagship species) olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerde mersin balıklarının korunmasına yönelik bazı ulusal düzenlemeler bulunmasına rağmen, tüm ülkeleri kapsayan ortak bir koruma stratejisi henüz mevcut değildir.
Karadeniz birden fazla mersin balığı türüne ev sahipliği yapmaktadır ve DINO-PATH, başlangıç niteliğindeki bir proje olarak Acipenser gueldenstaedtii türünün göç hareketlerini ve tercihlerini araştırmayı hedeflemektedir. Bu mersin balıkları Karadeniz kıyıları boyunca hem kısa hem de uzun mesafeli göçler gerçekleştirmektedir. Göçleri sırasında balıkçılık faaliyetleri, barajlar, kirlilik ve nehirlerin su rejimindeki değişimler gibi çok sayıda tehditle karşılaşmaktadırlar. Projenin genel amacı, türün hayatta kalma olasılığını artırmak ve daha dengeli ve güçlü bir ekosistemin oluşmasına katkıda bulunmaktır.
DINO-PATH faaliyetleri aynı zamanda yenilikçi teknolojiler kullanılarak araştırma metodolojilerinin ve altyapısının geliştirilmesine, uzman ekiplerin ve araştırma ağlarının oluşturulmasına, kamuoyu ve idari farkındalığın artırılmasına ve denizcilik ile koruma stratejileriyle uyumlu koruma önerilerinin geliştirilmesine odaklanmaktadır. Böylece yalnızca ulusal çerçevede kalan ve ayrıntılı veri ile değerlendirmeler gerektiren düzenlemelerin ve stratejilerin uluslararası iş birliğine dayalı stratejilere dönüştürülmesi için bir fırsat oluşturulacaktır.
Göçler sırasında bireylerin en sık tercih ettiği alanlar ve göç rotaları, bu alanların hangi zamanlarda ve ne kadar süreyle kullanıldığı ve insan faaliyetlerinden kaynaklanan risklerle ne ölçüde karşılaştıkları belirlenebilecektir. Bu bilgiler doğrultusunda uygun bölgelerde koruma alanlarının oluşturulması, bu alanların diğer paydaşlar tarafından kullanımının yeniden düzenlenmesi veya göç yollarını engelleyen yapıların iyileştirilmesi gibi öneriler geliştirilebilecektir.
Projenin en önemli çıktısı A. gueldenstaedtii türüne ait göç bilgilerinin ayrıntılı olarak belirlenmesidir. Bunun yanı sıra kullanılacak yenilikçi telemetri yöntemleri, makine öğrenmesi uygulamaları, dijital haritalama ve mobil uygulamalar da projenin önemli çıktıları arasında yer almaktadır. Proje ayrıca telemetri alanında uzmanlaşmış genç araştırmacı ekiplerinin yetiştirilmesine, eğitim materyallerinin geliştirilmesine, uluslararası bir Karadeniz Balık Telemetri Ağı kurulmasına ve karar vericiler ile kamuoyuna yönelik toplantılar ve sosyal etkinlikler düzenlenmesine odaklanacaktır.
Proje sonuçları; iş birliği yoluyla geliştirilen biyolojik çeşitlilik koruma çözümlerini, yeni stratejileri, yeni bilimsel araştırma ağlarını ve çalışmalarını, çeşitli veri tabanlarına katkıları ve karar vericiler ile toplum genelinde artan bilgi ve farkındalığı içermektedir.
Mersin balıklarının korunmasına yönelik çalışmaların en büyük faydasını gelecek nesiller görecektir. Günümüzde balıkçıların mersin balıklarını istemeden yan av olarak yakalamalarını önleyecek düzenlemelerin uygulanması son derece önemlidir; çünkü doğal popülasyonların yeniden toparlanması uzun zaman gerektirmektedir. Bu tür önlemler, gelecekte balıkçılar için sürdürülebilir balıkçılık uygulamalarının da önünü açabilir.
Toplumda farkındalığın artırılması ve bu konuda anlayış geliştirilmesi, bu ekolojik ve kültürel mirasın gelecek nesiller için değerli bir zenginlik olarak varlığını sürdürmesine yardımcı olacaktır.
Proje süreci; bilim insanları için iş birliği olanakları, araştırma altyapısının geliştirilmesi ve eğitim fırsatları sağlayacaktır. Ayrıca proje çıktıları, karar vericilerin uygun stratejiler geliştirmelerine rehberlik etmede önemli bir rol oynayacaktır.