ŞİRKET-İ HAYRİYE’DE ANONİM FORMUN İNŞASI (1850-1875): HİSSEDAR İRADESİ, BABIÂLİ VE HİBRİT YÖNETİŞİM


Yaşar Bilicioğlu İ.

ISLAM ARASTIRMALARI DERGISI: TURKISH JOURNAL OF ISLAMIC STUDIES, sa.58 (Temmuz 2027), 2027 (Scopus, TRDizin)

  • Yayın Türü: Makale / Tam Makale
  • Basım Tarihi: 2027
  • Dergi Adı: ISLAM ARASTIRMALARI DERGISI: TURKISH JOURNAL OF ISLAMIC STUDIES
  • Derginin Tarandığı İndeksler: Scopus, ATLA Religion Database, Index Islamicus, MLA - Modern Language Association Database, ERIHPlus, TR DİZİN (ULAKBİM)
  • İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Şirket-i Hayriye, Osmanlı hukukundaki ilk yerli anonim şirket tecrübesi olarak kabul edilmekle birlikte, bu niteleme kurumsal teşekkülünün Ticaret Kanunnamesinde tanımlanan Batılı anonim formun doğrudan uygulanmasına mı, yerel şartlarda biçimlenen bir uyarlamaya mı dayandığını açıklamamaktadır. Bu makale, Şirket’in erken kurumsallaşma dönemindeki (1850–1875) karar ve yönetim süreçlerini mazbatalar, arz tezkereleri, iradeler, idarî sözleşmeler ve muhasebe kayıtları üzerinden incelemektedir. İdare ve hissedar kurullarında formüle edilen yapısal ve işlevsel kararlar, Şirket içinde icra edilebilir bir tüzel iradeye dönüşmemekte; Babıâli’nin değerlendirme ve müdahalelerinin ardından irade-i seniyye ile icra kabiliyeti kazanmaktadır. Bu yapıda Babıâli, Şirket’i dışarıdan denetleyen bir tasdik ve kontrol işlevinin ötesine geçmekte, kararların içerik ve uygulama şartlarını değiştirebilen ve tüzel iradenin oluşumuna katkı veren yönlendirici bir otorite olmaktadır. Makale bu asimetrik katmanlı karar düzenini “hibrit yönetişim” olarak kavramsallaştırmıştır. Bulgular, paylı sermaye ve hissedar temsili gibi anonim forma özgü araçların; iltizam ve emaneten idare, bürokratik muhasebe ve uzmanlık denetimi gibi çeşitli (fıkhî, ticarî veya idarî) araçlarla seçici biçimde bütünleştiğini ortaya koymaktadır. Piyasa itibarı, hissedar beklentileri, sermaye güvenliği ve kamusal hizmet yükümlülükleri aynı karar mekanizmasında bütünleşmekte; anonim form, Babıâli ile şirket aktörlerinin asimetrik katılımıyla Osmanlı hukukî-idarî pratikleri içerisinde yeniden işlevlendirilmektedir.