Akademik Veri Yönetim Sistemi
Osmanlı Literatüründe Ben-Anlatıları, Skopje, Makedonya, 24 - 26 Mayıs 2024, (Tam Metin Bildiri)
Âlimler tarafından yazılan otobiyografiler, hatıratlar, seyahatnameler,
hocaların ve talebelerin adının yer aldığı icazetnameler ve biyografiler hem
tarihi bilgi olarak hem de dönemin düşünce ve ilim dünyasına ışık tutması
açısından İslam düşünce tarihinde çok değerli bir yer tutmaktadır. Bu alanda genelde
hadisçiler tarafından kaleme alınan sebet, meşyeha, mu‘cem ve fehrese türü eserler öne çıkmakta olup, bu eserler
içinde bir âlimin ders aldığı hocaları, okuduğu eserler, bu eserlerin müelliflerine kadar uzanan
silsileleri ve hocalarından aldıkları yazılı veya şifahi icazetleri gibi ilim
ve kültür tarihi açısından birinci elden önemli bilgiler bulunmaktadır.
Bu tebliğde 12./18. yüzyılda Şam’da yaşayıp orada vefat eden
Osmanlı alimi muhaddis, edip ve tarihçi Ahmed b. Ali Ömer el-Menînî el-Osmânî’nin
(ö. 1172/1759) el-Ḳavlü’s-sedîd fî ittisâli’l-esânîd adlı eserini ben-anlatıları
açısından değerlendirmeye çalışacağız. Menînî, hala yazma halinde olup birkaç
nüshası bulunan bu otobiyografik eserinde kendi hakkında verdiği detaylı bilgilerin
yanı sıra hocaları, onlardan okuduğu kitaplar, onlarla olan münasebeti ve anıları
hakkında da bilgiler vermekte hatta rüyalarını bile aktarmaktadır.
Menînî’nin bu eseri ben-anlatıları açısından birkaç farklı cihetten
incelenecektir:
(i) Ailesi ve Hayatı: Menînî eserinde ismini, nisbesini,
doğum yeri ve tarihini zikretmekte; babasının fiziki ve ilmi vasıflarını da
detaylıca anlatmaktadır. Babasının Menîn köyünde h. 1073 yılında cin kadısı ve sahabi
Şemhûreş lakabıyla bilinen Abdurrahman ile görüşüp onunla müzakere ettiği
yönünde ilginç bir hikaye nakletmekte ve buna binaen kendisinin çok âlî bir isnada
sahip olduğunu iddia etmektedir. Bunun dışında bazı rivayet ettiği hadis
silsilelerinde cinler olduğunu ileri sürmekte ve böyle rivayetlerin sıhhati
hakkında görüş beyan etmektedir.
(ii) Entelektüel Kişiliği ve Ağı: Menînî muhtelif
coğrafyalardan toplam yirmi beş hocasının biyografisini ve onlarla
münasebetlerini aktarmaktadır. Örneğin hocalarıyla yaşadığı bazı günlük
hâdiseleri, rüyalarını ve hissiyatlarını aktarmaktadır.
(iii) Seyahatleri ve Ulemayla Münasebeti: Bir defa hacca,
iki defa Rum diyarına seyahat ettiğini söyleyen Menînî, h. 1144 yılında
gerçekleştirdiği İstanbul seyahatinde dönemin şeyhülislâmı Damadzâde Ahmed
Efendi’nin (ö. 1154/1741) talebi üzerine Târîḫu’l-ʿUtbî adlı eser
üzerine bir şerh kaleme aldığını aktarmaktadır.
(iv) İlim Silsilesi ve İcazetnameleri: Muhtelif ilimlerde okuduğu
kitapların senedini müelliflerine kadar uzanan bir silsile içerisinde alfabetik
olarak zikretmiştir. Eserin sonunda da Beşir Ağa’nın (ö. 1159/1746) talebi
üzerine ona verdiği uzun bir icazet metni de bulunmaktadır.
Bunlarla ilgili söz konusu eserde Ben-Anlatılarına
girebilecek çok sayıda malzeme olduğunu düşünüyoruz. Bütün bunları derleyip sempozyumda
sunmayı hedefliyoruz.
Autobiographical
accounts, memoirs, travelogues, and biographical writings produced by scholars,
alongside documentation featuring the names of mentors and students, assume a
pivotal role within the historical narrative of Islamic intellectual development.
These literary genres provide invaluable insights into both the historical
context and the intellectual milieu of their respective epochs. Of particular
significance are compositions such as t̲h̲abat, mas̲h̲īk̲h̲a (mas̲h̲yak̲h̲a), muʿd̲j̲am,
and fahrasa, predominantly authored by scholars specializing in hadith, which
furnish firsthand details regarding a scholar's educational journey, mentors,
studied works, intellectual lineage extending to the authors of those works,
and the formal or informal authorizations received from mentors.
In this
paper, we will endeavor to evaluate the work titled al-Ḳavlu’s-sadîd fî
ittisâli’l-asânîd by the Ottoman scholar, hadith expert, literary figure,
and historian Ahmad b. Ali Omar al-Manînî al-Osmânî (1172/1759), who lived and
passed away in Damascus during the 12th/18th century. Our analysis will focus
on elucidating the ego-documents presented in this work. Beyond furnishing
intricate details about himself, al-Manini imparts insights into his mentors,
the literature he engaged with, and his interactions with scholarly figures,
even recounting dreams within this autobiographical work, which remains in
manuscript form and has multiple extant copies.
The evaluation
of al-Manini's work will encompass various dimensions related to ego-documents:
(i) Family
and Life: al-Manini meticulously details his name, lineage, birthplace, and
birthdate, providing a comprehensive account of the physical and scholarly
attributes of his father. Notably, he recounts an intriguing narrative of his
father's encounter with the jinn judge and companion of prophet Muhammad (PBUH)
known as Abdurrahman with the epithet Shemhuresh in the village of Manin in the
year 1073, Therefore, he claims that he has the most elevation Isnād. Additionally,
al-Manini expresses his views on the presence of jinn in some of the hadith
chains he narrates and offers insights into the authenticity of such
narratives.
(ii)
Intellectual Personality and Network: al-Manini offers biographical sketches of
twenty-five mentors from diverse regions, elucidating his interactions with
them. This includes sharing daily events, dreams, and personal experiences
involving his mentors.
(iii)
Travels and Scholarly Relations: al-Manini reports undertaking the pilgrimage
once and traveling to the Anatolia lands twice. During his 1145 trip to
Istanbul, he authored a commentary on the work Târîḫu’l-ʿUtbî at the
behest of the contemporary Grand Mufti (Shaykh al-Islām) Damadzâde Ahmed Efendi
(1154/1741).
(iv)
Scholarly Lineage and Certificates: In a systematic alphabetical order,
al-Manini lists the transmission chains of the books he studied across various
disciplines, extending to the original authors. The work concludes with a
lengthy authorization text provided to Beşir Ağa (1159/1746) upon his request.
This evaluation
anticipates abundant material within al-Manini's work pertinent to ego-documents,
and our objective is to compile and present these insights at the upcoming
symposium.