Akademik Veri Yönetim Sistemi
Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmed Çalıştayı, İstanbul, Türkiye, 01 Kasım 2025, (Özet Bildiri)
Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmed’in kelâm-ı nefsî meselesine dair özgün yaklaşımını ve bu yaklaşımın klasik kelam literatüründeki yerini inceleyen bu çalışma, onun Eş‘arîler’in görüşünü eleştirmekle birlikte nihai tahlilde Eş‘arî’nin (ö. 324/935–936) görüşü Hanbelî anlayışına yöneldiğini ortaya koymaktadır. Bahâeddinzâde, kelâm-ı nefsîyi kelime ve harflerin ilmî suretleri olarak tanımlamış, telaffuz edilen lafızların hâdis, fakat onların ifade ettiği anlamın ezelî olduğunu savunmuştur. Bu görüş, Allah’ın kadîm kelamının mahkî üzerinden anlaşılabileceğini ileri sürmektedir. İlahî kelam meselesi, İslam düşünce tarihinin en girift ve tartışmalı problemlerinden biridir. Mu‘tezile, kelamı ses ve harflerden ibaret görerek ezeliyetini reddetmiş; Allah’ın “el-Mütekellim” oluşunu da kelamı yaratma anlamında tevil etmiştir. Ehl-i sünnet ise kelâm-ı nefsî nazariyesini benimseyerek kelamı Allah’ın zatıyla kâim kadim bir sıfat olarak değerlendirmiş, lafzî kelamı onun sem‘î ve hissî tezahürü saymıştır. Bu yaklaşım, Kur’an’ın ezelî ve kadim olduğunu savunurken, tilavet ve yazım gibi hâdis sıfatları lafzî kelama hasretmiştir. Ancak bu ayrım, mushaftaki metnin ve Cebrâil’in nüzul esnasında aktardığı kelamın Allah’ın kelamı sayılmaması gibi icmâa aykırı sonuçlar doğurmuştur. Eş‘arîler kelâm-ı nefsîyi kabul etmiş, Allah’ın kelamının harf ve sesten münezzeh olduğunu savunmuş; Hanbelîler ise bu anlayışı reddederek kelamı tamamen lafzî boyutta ele almıştır. Eş‘arîlik içinde de kelâm-ı nefsînin yorumu ve doğurduğu problemler etrafında ciddi ihtilaflar yaşanmış; özellikle Îcî (ö. 756/1355) ile Devvânî (ö. 908/1502) arasında dikkat çekici görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Bahâeddinzâde’nin yaklaşımı, tasavvufi arka planla şekillenmiş olup lafzî kelamın hâdisliğini kabul ederken, onun ifade ettiği ezelî anlamı Allah’ın kadim kelamı olarak görmektedir. Bu özgün çözüm, kelâm-ı nefsî tartışmasına yeni bir boyut kazandırmakta ve sonraki dönemler için önemli bir referans oluşturmaktadır.
This study examines Bahāeddinzāde Muhyiddin Mahmad’s original approach to the issue of kalām-i nafsī and its position within the corpus of classical kalām literature. The study demonstrates that while Bahāeddinzāde offers a critique of the Ash’arite position, the ultimate analysis of the position of Imam Ashari reveals a tendency towards the Hanbalite understanding. Bahāeddinzāde defines kalām-i nafsī as the scientific or conceptual forms of words and letters, maintaining that articulated utterances (lafẓiyyāt) are contingent (ḥādith), whereas the meanings they convey are eternal (qadīm). This perspective suggests that the eternal divine speech (kalām qadīm) can be comprehended through its represented meaning (maḥkī). The issue of divine speech is widely regarded as one of the most intricate and controversial problems in the history of Islamic thought. The Muʿtazila, an early Islamic theological school, held a distinct perspective on speech. They regarded speech as consisting solely of sound and letters, thereby denying its eternity. Moreover, they interpreted the divine attribute of “al-Mutakallim” (the Speaker) as denoting the act of creating speech. In contrast, the Ahl al-Sunnah adopted the theory of kalām-i nafsī, which posits that speech is an eternal attribute inherent in the Divine Essence. This theory further asserts that verbal speech is its audible and perceptible manifestation. While this approach affirmed the Qur’an as eternal and pre-existent, it confined transient attributes such as recitation and writing to the verbal form of speech. However, this distinction gave rise to problematic implications, most notably the assertion that the text contained in the Muṣḥaf and the words conveyed by Gabriel during revelation are not, in the absolute sense, the word of Allah. This conclusion is in opposition to the consensus (ijmāʿ) of the Muslim community. The Ash’arites embraced the notion of kalām-i nafsī, maintaining that the divine word transcends letters and sounds. In contrast, the Hanbalites rejected this view, limiting divine speech to its verbal and literal dimension. Even within the framework of Ash’arism, significant divergences of opinion emerged with regard to the interpretation of al-Ash’arī’s (d. 324/935–936) statements, the acceptance of the self-uttered word, and the issues arising from the denial of letters and sounds. Notable among these disputes were those between ʿAḍud al-Dīn al-Ījī (d. 756/1355) and Jalāl al-Dīn al-Dawwānī (d. 908/1502). Bahāeddinzāde’s approach, informed by a Sufi intellectual background, acknowledges the created nature of verbal expression while identifying the eternal meaning it conveys as the everlasting divine speech of Allah. This distinctive synthesis contributes a new dimension to the discourse on kalām-i nafsī and constitutes a significant point of reference for subsequent developments in the tradition of Islamic kalām.