Hilmi Ziya Ülken'in Yahudi Meselesi: Bir Pseudo Probléme'in Tarihsel ve Sosyolojik Kökenlerini Kavamak

---

Turhan R.

Yeni Perspektifler Işığında Hilmi Ziya Ülken, Salih Ünüvar, Editör, Ketebe Yayınları, İstanbul, ss.263-291, 2025

• Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
• Basım Tarihi: 2025
• Yayınevi: Ketebe Yayınları
• Basıldığı Şehir: İstanbul
• Sayfa Sayıları: ss.263-291
• Editörler: Salih Ünüvar, Editör
• İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Hilmi Ziya Ülken’in “Yahudi Meselesi” başlıklı kitabı 1944 yılında yayımlandı. Söz konusu kitap bugünden geriye bakıldığında Türk Tefekkür Tarihi, Tarihi Maddeciliğe Reddiye ve Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi gibi çalışmalara kıyasla arkada kalmış bir metin olma özelliği gösterir. Bu durum, Türkiye’nin Batı’dakine benzer bir Yahudi meselesinin muhatabı olmamasıyla ilişkilendirilebilse de kitabın yayımlandığı dönemde Türkiye’de de bir Yahudi meselesinden bahsetmek mümkündür. 1940’ların ilk yarısında savaş koşullarına bağlı olarak, Yahudiler dönemin günlük basınında ve Türkçü/Turancı çizgideki kimi dergilerde, ulusal ve evrensel düzeyde bütün kötülüklerin sorumlusu olarak gösterilmektedir. Aynı dönemde Almanya’da Naziler “Yahudi Sorununa Nihai Çözüm (Endlösung der Judenfrage)” planını uygulamaktadır. Ülken’in “Yahudi Meselesi” böyle bir konjonktürde yayımlanmıştır. Buna rağmen ne yayımlandığı dönemde ne de günümüzde hak ettiği ilgiyi görmüştür. Bu elbette bir talihsizlik olarak değerlendirilebilir.

        Yahudi Meselesi’nin çeşitli açılardan kritik önemde bir çalışma olduğu belirtilebilir. Elbette ilk olarak Hilmi Ziya Ülken’in ilgi çeşitliliğinin bir yansımasıdır. Bunun da ötesinde Türkiye’de bu konuda kaleme alınmış ilk kapsamlı çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Söz konusu metin, Yahudi meselesini bilimsel ve sosyolojik bir perspektifle ele alan ilk telif eserdir. Ülken, o yıllarda Türkiye’de Yahudileri mutlak anlamda negatif bir kategori olarak resmeden görüş karşısında soğukkanlılığını korumuş ve meseleyi tarihsel ve sosyolojik bir çerçeveye oturtmuştur. Yahudi meselesinin ortaya çıkışını Yahudi halkının tarihsel serüveniyle ilişkili bir biçimde açıklamaya çalışmıştır. Ülken’e göre bu serüvenin kimi özgüllükleri vardır. Bu özgüllükler Yahudilerin diğer toplumlarla kurdukları ilişkileri belirlediği gibi, diğer toplumların da Yahudilerle kurdukları ilişkileri belirlemiştir. Dolayısıyla Ülken, Yahudi meselesini toplumlararası ilişkiler çerçevesinde ve dünya tarihinin bütünlüğü içinde ele almıştır. Ülken ancak böyle bir metodoloji üzerinden Yahudi meselesine yönelik nesnel ve bilimsel bir yaklaşım sergilenebileceğini belirtir. En nihayetinde böyle bir yaklaşıma bağlı olarak Ülken Yahudi meselesini bir “pseudo-probléme” olarak tanımlamıştır.

Bu tebliğde Hilmi Ziya Ülken’in Yahudi meselesini kavrayışı çeşitli yönleriyle ele alınacaktır. İlk olarak Ülken’in işaret ettiği ve Yahudilerin tarihsel serüvenini özgül kılan bazı olgular tartışmaya açılacaktır. Ardından Ülken’in anti-semitizm ve Siyonizm olgularına bakışı değerlendirilecek ve Yahudi meselesini bir “pseudo probléme” olarak tanımlayışının gerekçeleri açıklanacaktır. Son olarak Ülken’in genel çerçevesine dair bazı eleştiriler dile getirilecektir.