Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları, Türkiye
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Ubeydullah Sezikli
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Tarih boyunca mûsikî, estetik açıdan sanatkârların, düşünce açısından
filozofların, nazarî açıdan da matematikçilerin çalışma sahası olan bir ilim
dalı olmuştur. Bu durum İslâm dünyasında birçok âlimin eserlerinde müziğe yer
vermesi sonucunu meydana getirmiştir. Bu yer vermeler kimi zaman icracı nazariyatçılar,
kimi zaman ise icrada bulunmayanlar tarafından yapılmıştır. Antik Yunan döneminin
mûsikî nazariyatı ile ilgili M.Ö. VI. yüzyıla kadar eskilere dayanan eserleri, Orta
Çağ İslâm dünyasına tercüme faaliyetleri vasıtasıyla kazandırılmıştır. Arapça
ve Farsçaya tercüme edilen Pisagor, Platon, Aristoteles, Batlamyus, Aristoksenos
ve Öklid gibi bilim adamlarının yazılı kaynakları, İslâm dünyası âlimlerini etkilemiş
olup, kaleme aldıkları eserlerde mûsikî nazariyatını şekillendirmiştir. Müziği
konu edinen İslâm düşüncesi tarihî kaynaklarında müelliflerin ilgi duyduğu alan
bağlamında dar kapsamda ya da ayrıntılı olarak bilgiler yer almaktadır. Bu
eserlerden bazıları diğerlerine göre farklılıklar arz etmektedir. Öne çıkan ve ‘Edvâr’
adı verilen bu mûsikî nazariyatı kaynakları, müziğin yüzeysel olarak değil,
meşk geleneğinin kağıt üzerine sistematik ve ayrıntılı bir biçimde aktarılması
gayesiyle oluşturulmuş ana kaynaklar olarak karşımıza çıkmaktadır. Edvârlar da kendi
içerisinde kronolojik olarak incelendiğinde, ‘özgün’ ve ‘nakil’ olmak üzere iki
farklı şekilde tasnif edilebilir. Bu çalışmamızda IX. – XVI. yüzyıllar arasında
‘özgün’ olduğunu tespit ettiğimiz edvârlar ve müellifleri üzerinden müziğin
temelleri sistem ve yöntem açısından anlamlandırmaya çalışılmıştır. Bu özgünlük
tabiidir ki sınırlı alanlarda olmuştur. İncelediğimiz edvârlar tamamıyla birbirinden
farklı edvârlar değildir. Bu tezde edvârların örtüştüğü ya da farklılaştığı
noktalar konusunda problemler bağlamında değerlendirmelerde bulunulmuştur.