Büyük Selçuklu Devleti döneminde Türkmenler
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Muharrem Kesik
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Selçuklularla beraber hareket eden Türkmenlerin bir kısmı Arslan Yabgu'nun Sultan Mahmûd (388-421/998-1030) tarafından 416'da (1025) esir edilmesinden sonra Horasan'a geçtiler. Yabgulu Türkmenleri (Irak Türkmenleri) olarak bilinen bu grup Selçuklulardan bağımsız olarak Horasan, Cibâl, Azerbaycan, Irak ve Anadolu'da çeşitli faaliyetlerde bulundular. Söz konusu Türkmenler Selçukluların gelişinden önce gittikleri yerlerde yaptıkları icraatlar ile Selçuklu hâkimiyetine zemin hazırladılar. Selçuklularla beraber gelen Türkmenler ise Horasan, İran, Irak, Azerbaycan, Gürcistan, Suriye ve Anadolu'nun fethedilmesinde aslî unsur oldular. Türkmenler, Büyük Selçuklu Devleti (431-552/1040-1157) kurulduktan sonra Tuğrul Bey (431-455/1040-1063) devrinden itibaren yavaş yavaş askerî sistemde temel faktör olmaktan uzaklaştılar. Nitekim Selçuklular gulâm sistemine göre tesis ettiği hassa ordusunda Türkmenlere yer vermediler. Nizâmülmülk (ö. 1092) devletin kuruluşunda önemli katkıları bulunan Türkmenleri de bu sisteme dâhil etmek istedi. Bununla birlikte her ne kadar hassa ordularında yer almasalar da Anadolu, Azerbaycan ve Suriye gibi bölgelerde Büyük Selçuklulara bağlı olarak faaliyet gösteren Türkmenler melik ve beylerin hizmetinde görev alıp Haçlılarla yapılan önemli mücadelelerin kazanılmasında da önemli hizmetlerde bulundular. Diğer yandan Cürcân, Hûzistân, Cibâl, Fars, Belh, Azerbaycan, Gürcistan, Diyar-ı Bekr, Mardin, Irak ve Suriye topraklarında yavaş yavaş kendi hayat tarzlarına uygun yerlerde yaşamaya başladılar. Aynı zamanda Selçuklular yerel halk ile Türkmenler arasındaki muvazeneyi tesis etmek için bir takım tedbirler de aldılar. Hayvancılıkla uğraşmaları hasebiyle bulundukları yerlerdeki ekonomiye katkı sağlayan Türkmenler yaşam tarzlarından dolayı zaman zaman hem Selçuklu Sultanları hem de emri altında bulundukları beylerle çeşitli sorunlara düçar oldular. Büyük Selçukluların teşekkülünde Türkmenler esas unsur bulunmalarından dolayı çıkardıkları Oğuz İsyanı (548/1153) ile de devletin inkırazına sebep oldular. Bu tezde Selçuklular ve Türkmenler arasındaki münasebetler çeşitli örnekler verilmek suretiyle tetkik edilmiştir.