Kars ve Çevresi Kral Abas (928-953) Dönemi Kiliseleri: ‘Surp Arak’elots Kilisesi’ ve ‘Kümbet Kilise’

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi A.B.D., Türkiye

Tez Danışmanı: Doç. Dr. M. Sacit Pekak

Tezin Onay Tarihi: 2008

Tezin Dili: Türkçe

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

SAĞIR, Güner. Kars ve Çevresi Kral Abas (928-953) Dönemi Kiliseleri: ‘Surp Arak’elots Kilisesi’ ve ‘Kümbet Kilise’”, Doktora Tezi, Ankara, 2008.

“Kars ve Çevresi, Kral Abas (928-953) Dönemi Kiliseleri: “Surp Arak’elots Kilisesi” ve “Kümbet Kilise” başlıklı tezin konusunu, 10. yüzyılın ilk yarısında yaptırılan Surp Arak’elots Kilisesi ve Kümbet Kilise’nin mimarisi oluşturmaktadır. Bu dönem hakkında ilk bilgiler 10. yüzyıl sonu 11. yüzyıl başında yaşamış olan Ermeni tarihçisi Stephanos Asoğik Daronetsi’nin tarih kitabından alınmıştır. Böylece dönem kaynakları ve araştırmalar ışığında Kars’ın içindeki Surp Arak’elots Kilisesi’ni Kral Abas’ın yaptırdığı kesin olarak saptanabilmiştir. Kars kentinin 10 km. güneybatısında inşa edilmiş olan Kümbet Kilise’nin ise, dönem kaynaklarında yer almasa da, mimari veriler ışığında Kral Abas tarafından yaptırıldığı belirlenebildiği için tez kapsamına alınmıştır.

Bu çalışmayla, 10. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen iki kilise ayrıntılı belgelenerek tanıtılmış, sorunları ortaya konularak çözüm önerilerinde bulunulmuştur. Ayrıca Kral Abas döneminin mimari gelişimi, siyasi ve kültürel etkinlikler çerçevesinde irdelenerek değerlendirilmiştir. Belirlenen bölgenin ve dönemin tarihi, siyasal ve kültürel ortamın mimariye etkisi, bölge mimarisi ve çevre kültürlerle etkileşimi, kiliselerin plan tipinin gelişimi gibi konular tez kapsamı içinde incelenmiştir. Kral Abas dönemi mimarisi değerlendirilirken, toplumsal ve askeri koşulların, farklı bölge ve kültürlerin mimariye etkisi gibi sorunlara ilişkin kapsamlı bir araştırma yapılmış, toplanan veriler karşılaştırılarak değerlendirilmiştir.

Ani’nin Ermeni Krallığı’nın başkenti olmasından önceki Kral Abas dönemini doğrudan ilgilendiren bir araştırmanın olmaması, kaynakların çoğunda yapıların tanıtımının yetersiz kalması, dönemin tarihinin de kilise mimarisi ile birlikte bir bütün olarak ele alınmasını gerektirmiştir.

Sonuç olarak, Surp Arak’elots Kilisesi ve Kümbet Kilise ile Kral Abas dönemi mimarisi, her iki yapının Ermeni mimarisi için ünik ve tipik özellikleri, çevre kültürlerdeki kilise mimarisi benzer ve farklı yönleri ortaya konularak değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirmeye göre, her iki kilise de görülen plan tipinin bölgesel özellik gösterdiği, Surp Arak’elots Kilisesi’nin kubbe kasnağında yer alan figürlerin Ermeni sanatında ünik olduğu, yine aynı kilisede batıdaki pencere üstünde yer alan yılanlı figürün çok ender bir uygulama olarak karşımıza çıktığı, her iki kilisenin tromplarında bulunan kabartma tekniğindeki İncil yazarlarının sembollerinin sadece Kral Abas dönemi yapılarında görüldüğü, Surp Arak’elots kilisesinde kubbeye geçiş uygulamasının özel bir yere sahip olduğu, yapıların girişleri, cephe düzenlemeleri, kubbe ve kasnak düzenlemelerinin ise Ermeni mimarisi için tipik olduğu saptanmıştır.

Anahtar Sözcükler

Kars, Ermeni, Abas, Arak’elots, Kümbet, Kilise, Krikor, Bagratlı, Surp, Anania