David Hume'da Olan - Olması Gereken Sorunu ve Hukuk Felsefesine Yansımaları


Arş. Gör. RIDVAN BİNİCİ

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Hukuk Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Sevtap Metin

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

David Hume’un felsefesinin etkisinin günümüze kadar ulaşması, filozofun ele aldığı konuların güncelliğini yitirmeyecek nitelikte oluşundan kaynaklanmaktadır. Filozofun içinde bulunduğu görgücü (empricist) felsefe geleneği dışındaki okulları da etkilemiş olması, bunun göstergesi sayılabilir. Bu doğrultuda, neden ile sonuç arasında zorunlu bir bağın bulunduğunun ussal ya da görgül (emprical) yollardan kanıtlanamayacağını deyimleyen Hume Çatalı (Hume’s Fork), filozofun en önemli vargılarından biri olarak görülmektedir. Hume’un epistemolojiye yaptığı bu önemli katkının yanında Hume Yasası (Hume’s Law) olarak bilinen “olandan olması gerekene çıkarım yapılamayacağı” vargısı, aksiyolojinin her alanında gözetilmesi gereken bir ilke olarak benimsenmiş, bu ilkeye getirilen başkaca yorumlar kimi kuramların temelinde yer almıştır. Bu durum hukuk felsefesi için de geçerlidir. Böylece hukuk felsefesi kuramlarında bir temel ya da tutarlılık ölçütü olarak benimsenen Hume Yasası’nın, kuramsal anlamda ilgiye değer bir yönünün bulunduğu söylenebilir.


Hume Yasası’nın belirttiği öne sürülen olgu ile değer arasında, olan ile olması gereken arasında kapatılamaz bir boşluk olduğu vargısına karşı çağdaş felsefecilerce çeşitli savlar öne sürülmüştür. Bunlardan en bilineni Alasdair Chalmers MacIntyre’ın öne sürdüğü ve bizim Hume Sınaması olarak adlandırılmasını benimsediğimiz savdır. Buna göre Hume, olandan olması gerekenin hiçbir biçimde çıkarılamayacağını öne sürmemiştir. Nitekim filozofun kendi felsefesinde böyle bir geçişte bulunduğuna yönelik örnekler veren MacIntyre’a göre Hume’un ortaya koyduğu, olandan olması gerekene geçişin olanaksızlığı değil güçlüğüdür. Bu anlayışın geliştirilmesinden sonra ortaya çıkan tartışmalar sonucunda Hume Yasası’nın önceden sanıldığı kadar sarsılmaz olmadığı ortaya konmuştur.


Buna karşın çağdaş hukuk felsefesinde Hume Yasası neredeyse “verili” özellikte sayılmakta, genel olarak bir tutarlılık ölçütü diye kuramsal tartışmalarda öne sürülmekte ve gözetilmektedir. Bu durum, çalışmamızın odağına aldığımız sorunları doğurmakta, Hume’un getirdiği bir ilke olarak olan-olması gereken ayrılığının hukuk felsefesinde nasıl kavrandığını araştırmanın önemini ortaya koymaktadır. Böyle bir araştırma Hume Yasası’nın çeşitli yorumlarını ve Hume Sınaması’nın çeşitli eleştirilerini göz önünde tutmalı, hukuk felsefesi kuramlarında ve tartışmalarında yer alan biçimiyle olandan olması gerekenin çıkarılamayacağı savının bu alan özelinde nasıl kavrandığını ortaya koymalıdır.


Belirttiğimiz üzere, eldeki sorun Hume’un felsefesiyle sınırlı değildir. Ama bu durum, çalışmamızda Hume’un düşüncelerini incelemeye öncelik vermemiz önünde bir engel oluşturmaz. Çünkü Hume Yasası ve Hume Sınaması yaklaşımları, bir ölçüde Hume’un felsefesine değgin kavrayışlara dayanmaktadır. Bu nedenle çalışmamızda Hume’un felsefesini olabildiğince ilk elden ve doğrudan biçimde ele alarak özgün metinde olan-olması gereken ayrımının nasıl işlendiğini belirlemeye çalıştık. Bu yolda temel olarak çözümleyici bir yöntem benimsedik. Ancak sezgisel, eleştirel ve eytişimsel (dialectical) savlara ve açıklamalara başvurmamız gereğini duyduğumuzda bu yollardan ilerlemekten kaçınmadık. Bu doğrultuda Hume Çatalı ile Hume Yasası arasında epistemolojik anlamda kurduğumuz ilişki aracılığıyla, her iki vargının kavranışında tartışmalı yönler bulunduğunu belirleyerek bu belirlemeleri hukuk felsefesi bakımından yaptığımız değerlendirmelere dayanak kıldık. Burada, Hume Sınaması yorumlarının Hume’un felsefesine daha uygun düştüğü savının, en genel anlamda benimsediğimiz vargıların bütününü deyimlediğini söyleyebiliriz.


Bunların ardından Hume Yasası’nın ve Hume Sınaması’nın hukuk felsefesindeki yansımalarının araştırılmasına ağırlık verdik. Hukuk felsefesi açısından temel savlarımız olarak ayrımın verili diye benimsendiği, hukuk kuramlarında temel ya da tutarlılık ölçütü olarak alındığı vargılarımızı ortaya koyduğumuz çalışmamızın kalanında eleştirel ve çözümleyici bir yöntem ile ilerledik. Böylece araştırmamızda daha önce ortaya koyduğumuz belirlemelerden yararlanmak ve hukuk felsefesinde olan-olması gereken sorununun kavranışına ışık tutmak olanağı bulduk.


Araştırmamızda olan-olması gereken ayrımının verili sayılabilecek kadar kesin özellikte bir vargı belirtmediği, Hume’un felsefesi bağlamında ele alındığında bir Hume Yasası’ndan değil Hume Sınaması’ndan söz etmenin daha yerinde olacağı ve hukuk felsefesi kuramlarında olan-olması gereken ayrımına yüklenen önem ölçüsünde derinlikli bir kavrayışın bulunmadığı sonuçlarına vardık. Bu sonuçlar, olan-olması gereken sorunu bakımından yapılacak yeni çalışmalara ve yeni kuramsal yaklaşımlara gereksinim duyulduğunu göstermektedir. Bu türden yeni çalışmaların hukuk felsefesi kuramlarında erişilebilecek yeni ufukların yolunu açacağını umuyoruz.