MÜTEAHHİRÛN DÖNEMİ KELÂM İLMİNİN MÂHİYETİ SORUNU


Arş. Gör. Dr. İSRAFİL ŞEN

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölüm, Türkiye

Tez Danışmanı: Ramazan Yıldırım

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

İlk dönemlerde itikadî nasslara yönelik bir tefsir faaliyeti görünümünde olan kelâm ilmi, ilerleyen süreçte evreni bir bütün olarak inceleme alanına dâhil eden ve hakikatin bütüncül araştırmasına odaklanan bir disipline dönüşmüştür. Gazzâlî'nin felsefeyle hesaplaşma süreci, kelâmın gerek muhatabı gerek yöntemi gerekse muhtevası bakımından köklü değişimlere yol açmış; Fahreddin er-Râzî ve sonrasındaki dönemde kelâm, teknik anlamda birden fazla nazarî disiplini kendi bünyesinde barındıran bir genişliğe kavuşmuştur. Sirâceddin el-Urmevî gibi bazı düşünürler ise kelâmın bu kuşatıcı yönelimine karşı durmuş ve alternatif bir tasavvur geliştirmiştir.

Dönemin en önemli kelâmcılarından biri olan Adudüddin el-Îcî, bu sürecin bütününü değerlendirmeye tâbi tutmuş ve muhalled eseri el-Mevâkıf'ta kelâm ilminin mâhiyetini en sistematik biçimde ele alan düşünürlerden biri olmuştur. Birinci mevkıfın ilk mersadını bu meseleye tahsis etmiş ve kelâmı tarifi, mevzûu, faydası, mertebesi, mesâili ve tesmiyesi olmak üzere altı alt başlıkta incelemiştir. Kelâmî birikimin tamamını kuşatma ve temel kelâmî ilkelere bağlı kalma kriterlerini esas alarak nispeten özgün bir teori ortaya koymuş; kelâmı tüm ilimlerin üzerine yerleştirmiş ve onun hiçbir şer'î ya da gayr-i şer'î ilme muhtaç olmadığını temellendirmeye çalışmıştır. Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve Sa´deddin et-Teftâzânî'nin çalışmaları başta olmak üzere sonraki gelenekte Îcî'nin bu tasavvuru önemli tartışmalara konu olmuştur.

Bu araştırma, Îcî'nin düşüncesi ve bütüncül değerlendirmeleri merkezinde müteahhirûn dönemi kelâm ilminin mâhiyeti sorununu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda disiplinin mâhiyetini oluşturan üç temel unsur olan mevzû/konu, mesâil/problemler ve mebâdî/ilkeler ekseninde bir inceleme yürütülmüş; buna ilâveten kelâmın diğer ilimler karşısındaki konumunu belirleyen ilimler hiyerarşisi de dördüncü bir değerlendirme alanı olarak ele alınmıştır. Çalışma, müteahhirûn dönemi kelâmının felsefî muhtevayla bilinçsizce ve tesadüfen mezcedildiği yönündeki yaygın kanaate karşı, bunun kelâmı müstağni ve en üst rütbeli ilim (reîsü'l-ulûm) statüsüne taşımayı hedefleyen bilinçli bir metodolojik tercih olduğu hipotezi üzerine bina edilmiştir.

Çalışma, girişin ardından üç bölüm ve bir sonuç kısmından oluşmaktadır. Bölümler, müteahhirûn döneminde temâyüz eden üç temel kelâm tasavvuruna tahsis edilmiştir: Birinci bölümde zâtullah merkezli, ikinci bölümde mevcut merkezli, üçüncü bölümde ise mâlûm merkezli kelâm tasavvuru incelenmiştir. Her bölüm benzer bir kurgu takip etmektedir. Öncelikle ilgili tasavvuru benimseyen düşünürler tespit edilmiş, ardından söz konusu tasavvurun içeriği mevzû-mesâil-mebâdî üçlüsü çerçevesinde tahlil edilmiş, son olarak Îcî'nin değerlendirmeleri ekseninde tasavvura yönelik eleştiriler ortaya konulmuştur. Bölümler kısa değerlendirmelerle tamamlanmış; sonuç bölümünde ise ulaşılan bulgular mevzû, mesâil, mebâdî ve ilimler hiyerarşisi eksenlerinde sistematik bir bütünlük içerisinde değerlendirilmiştir.