MÜTEAHHİRÛN DÖNEMİ KELÂM İLMİNİN MÂHİYETİ SORUNU
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölüm, Türkiye
Tez Danışmanı: Ramazan Yıldırım
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
İlk
dönemlerde itikadî nasslara yönelik bir tefsir faaliyeti görünümünde olan kelâm
ilmi, ilerleyen süreçte evreni bir bütün olarak inceleme alanına dâhil eden ve
hakikatin bütüncül araştırmasına odaklanan bir disipline dönüşmüştür.
Gazzâlî'nin felsefeyle hesaplaşma süreci, kelâmın gerek muhatabı gerek yöntemi
gerekse muhtevası bakımından köklü değişimlere yol açmış; Fahreddin er-Râzî ve
sonrasındaki dönemde kelâm, teknik anlamda birden fazla nazarî disiplini kendi
bünyesinde barındıran bir genişliğe kavuşmuştur. Sirâceddin el-Urmevî gibi bazı
düşünürler ise kelâmın bu kuşatıcı yönelimine karşı durmuş ve alternatif bir
tasavvur geliştirmiştir.
Dönemin
en önemli kelâmcılarından biri olan Adudüddin el-Îcî, bu sürecin bütününü
değerlendirmeye tâbi tutmuş ve muhalled eseri el-Mevâkıf'ta kelâm
ilminin mâhiyetini en sistematik biçimde ele alan düşünürlerden biri olmuştur.
Birinci mevkıfın ilk mersadını bu meseleye tahsis etmiş ve kelâmı tarifi,
mevzûu, faydası, mertebesi, mesâili ve tesmiyesi olmak üzere altı alt başlıkta
incelemiştir. Kelâmî birikimin tamamını kuşatma ve temel kelâmî ilkelere bağlı
kalma kriterlerini esas alarak nispeten özgün bir teori ortaya koymuş; kelâmı
tüm ilimlerin üzerine yerleştirmiş ve onun hiçbir şer'î ya da gayr-i şer'î ilme
muhtaç olmadığını temellendirmeye çalışmıştır. Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve
Sa´deddin et-Teftâzânî'nin çalışmaları başta olmak üzere sonraki gelenekte
Îcî'nin bu tasavvuru önemli tartışmalara konu olmuştur.
Bu
araştırma, Îcî'nin düşüncesi ve bütüncül değerlendirmeleri merkezinde
müteahhirûn dönemi kelâm ilminin mâhiyeti sorununu ortaya koymayı
amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda disiplinin mâhiyetini oluşturan üç temel
unsur olan mevzû/konu, mesâil/problemler ve mebâdî/ilkeler ekseninde bir
inceleme yürütülmüş; buna ilâveten kelâmın diğer ilimler karşısındaki konumunu
belirleyen ilimler hiyerarşisi de dördüncü bir değerlendirme alanı olarak ele
alınmıştır. Çalışma, müteahhirûn dönemi kelâmının felsefî muhtevayla
bilinçsizce ve tesadüfen mezcedildiği yönündeki yaygın kanaate karşı, bunun
kelâmı müstağni ve en üst rütbeli ilim (reîsü'l-ulûm) statüsüne taşımayı
hedefleyen bilinçli bir metodolojik tercih olduğu hipotezi üzerine bina
edilmiştir.
Çalışma,
girişin ardından üç bölüm ve bir sonuç kısmından oluşmaktadır. Bölümler,
müteahhirûn döneminde temâyüz eden üç temel kelâm tasavvuruna tahsis
edilmiştir: Birinci bölümde zâtullah merkezli, ikinci bölümde mevcut merkezli,
üçüncü bölümde ise mâlûm merkezli kelâm tasavvuru incelenmiştir. Her bölüm
benzer bir kurgu takip etmektedir. Öncelikle ilgili tasavvuru benimseyen
düşünürler tespit edilmiş, ardından söz konusu tasavvurun içeriği
mevzû-mesâil-mebâdî üçlüsü çerçevesinde tahlil edilmiş, son olarak Îcî'nin
değerlendirmeleri ekseninde tasavvura yönelik eleştiriler ortaya konulmuştur.
Bölümler kısa değerlendirmelerle tamamlanmış; sonuç bölümünde ise ulaşılan
bulgular mevzû, mesâil, mebâdî ve ilimler hiyerarşisi eksenlerinde sistematik
bir bütünlük içerisinde değerlendirilmiştir.