TEFSİRDE MURÂD-I İLÂHÎNİN TESPİTİ BAĞLAMINDA ÇOK ANLAMLILIK MESELESİ: TABERÎ’DE VÜCÛH VE NEZÂİR ÖRNEĞİ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölüm, Türkiye
Tez Danışmanı: Yaşar Düzenli
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışma, tefsir ilminde murâd-ı
ilâhî’nin tespiti bağlamında çok anlamlılık olgusunu incelemekte ve klasik
dönem tefsir geleneğinin öncülerinden Taberî’nin yaklaşımını örnek olarak ele
almaktadır. Kur’ân’ın lafızları üzerinden ilâhî maksadı ortaya koymayı
amaçlayan tefsir disiplini için çok anlamlılık, yalnızca lugavî değil aynı
zamanda epistemolojik bir sorun teşkil etmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel
problemi, anlam belirsizliğine neden olan çok anlamlılığın nasıl aşılabileceği
sorusudur. İlk bölümde, tefsirin sadece bir açıklama faaliyeti değil, bağlam
temelli bir anlam tespiti süreci olduğu vurgulanmıştır. Ardından çok anlamlılık,
klasik dilbilim çerçevesinde ele alınarak eşadlılık ve ezdâd kavramları
üzerinden tartışılmıştır. İkinci bölümde, vücûh ve nezâir ilmi merkeze alınmış,
klasik tanımlar ışığında bu disiplinin teorik sınırları Zerkeşî’nin yaklaşımı
doğrultusunda belirlenmiştir. Üçüncü bölümde ise Taberî’nin zü-vücûh lafızlara
ilişkin yorumları hikmet, yemin, ahd, nüşuz ve fitne kavramları üzerinden
incelenmiş ve çok anlamlılık karşısında benimsediği bağlamsal çözümleme yöntemi
düzenli bir yapı içerisinde değerlendirilmiştir. Taberî’nin yaklaşımı, anlamın
tayininde bağlamın belirleyici rolünü öne çıkarması bakımından hem klasik
tefsir geleneğine hem de modern anlam kuramlarına katkı sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Tefsir, Tevil, Çok anlamlılık, Vücûh ve Nezâir, Taberî.