TEFSİRDE MURÂD-I İLÂHÎNİN TESPİTİ BAĞLAMINDA ÇOK ANLAMLILIK MESELESİ: TABERÎ’DE VÜCÛH VE NEZÂİR ÖRNEĞİ


Arş. Gör. Dr. FATMA NUR ŞENER

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölüm, Türkiye

Tez Danışmanı: Yaşar Düzenli

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Bu çalışma, tefsir ilminde murâd-ı ilâhî’nin tespiti bağlamında çok anlamlılık olgusunu incelemekte ve klasik dönem tefsir geleneğinin öncülerinden Taberî’nin yaklaşımını örnek olarak ele almaktadır. Kur’ân’ın lafızları üzerinden ilâhî maksadı ortaya koymayı amaçlayan tefsir disiplini için çok anlamlılık, yalnızca lugavî değil aynı zamanda epistemolojik bir sorun teşkil etmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel problemi, anlam belirsizliğine neden olan çok anlamlılığın nasıl aşılabileceği sorusudur. İlk bölümde, tefsirin sadece bir açıklama faaliyeti değil, bağlam temelli bir anlam tespiti süreci olduğu vurgulanmıştır. Ardından çok anlamlılık, klasik dilbilim çerçevesinde ele alınarak eşadlılık ve ezdâd kavramları üzerinden tartışılmıştır. İkinci bölümde, vücûh ve nezâir ilmi merkeze alınmış, klasik tanımlar ışığında bu disiplinin teorik sınırları Zerkeşî’nin yaklaşımı doğrultusunda belirlenmiştir. Üçüncü bölümde ise Taberî’nin zü-vücûh lafızlara ilişkin yorumları hikmet, yemin, ahd, nüşuz ve fitne kavramları üzerinden incelenmiş ve çok anlamlılık karşısında benimsediği bağlamsal çözümleme yöntemi düzenli bir yapı içerisinde değerlendirilmiştir. Taberî’nin yaklaşımı, anlamın tayininde bağlamın belirleyici rolünü öne çıkarması bakımından hem klasik tefsir geleneğine hem de modern anlam kuramlarına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Tevil, Çok anlamlılık, Vücûh ve Nezâir, Taberî.