Çift Gelirli Ailelerde İş ve Aile Arasındaki Çatışmaların Etkilerinde Eşlerin Merkezilik Profillerinin Düzenleyici Rolü
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: İlknur Özalp Türetgen
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
İş ve aile alanları arasındaki çatışmalar literatürde popüler bir inceleme konusu olmuş ve yapılan araştırmalarda bu çatışmaların bireysel ve örgütsel sonuçları ortaya konulmuştur. Ancak bu araştırmalarda etkileri düzenleyen değişkenler üzerinde yeterince durulmamış ve çatışma süreçlerine ilişkin incelemeler çoğunlukla birey odaklı olmuştur. Bu sınırlılıkların üstesinden gelebilmek adına mevcut araştırmanın amacı çift gelirli ailelerde çatışmaların iş tatmini, iş performansı, evlilik tatmini, aile performansı ve psikolojik zorlanma üzerindeki etkilerinde bireyin kendisinin, eşinin ve çiftin merkezilik profilinin düzenleyici rollerini incelemek olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda, bu araştırma 340 çift gelirli aileden (340 kadın, 340 erkek) oluşan gönüllü katılımcı grubu ile yürütülmüştür. Öncelikle bireylerin çalışma ve aile alanına atfettikleri merkezilikler dikkate alınarak gerçekleştirilen kümeleme analizinde bireylerin “aile merkezli”, “çalışma merkezli”, “çift merkezli” ve “diğer merkezli” olmak üzere dört farklı profilden birinde yer alabildiği görülmüştür. Hem bireylerin hem eşlerinin çalışma ve aile alanına atfettikleri merkezilikler dikkate alınarak gerçekleştirilen çift düzeyindeki kümeleme analizinde ise farklı çift merkezilik profillerini yansıtan yedi küme ortaya çıkmıştır. Bireyin, eşinin ve çiftin merkezilik profilinin düzenleyici etkisine dair elde edilen bulgular, sadece çatışmanın yönüne göre değil incelenen sonuç değişkenine göre de merkezilik profillerinin etkisinin farklılaştığını göstermiştir. İş-aile çatışmasının iş alanındaki olumsuz etkilerini en az yaşayan bireyler “çalışma merkezlilerken”, en güçlü şekilde yaşayan bireylerin “diğer merkezliler” olduğu bulunmuştur. Diğer yandan, hem iş-aile çatışmasının hem aile-iş çatışmasının aile alanındaki etkilerinin bu gruplarda tam tersi şekilde yaşandığı; yani en az etkilenen bireyler “diğer merkezlilerken”, en fazla etkilenen bireylerin “çalışma merkezliler” olduğu görülmüştür. Eşin merkezilik profili açısından, iş-aile çatışması arttıkça evlilik tatmini en çok azalan ve psikolojik zorlanması en çok artan ve aile-iş çatışması arttıkça evlilik tatmini en çok azalan ve aile performansı en çok düşen bireyler eşi “çalışma merkezliler” olmuştur. Son olarak, çiftin merkezilik profilinin düzenleyici etkisine dair elde edilen bulgular da çift düzeyinde bir profilin yalnızca etkileri hafifletici veya yalnızca şiddetlendirici rol oynamadığını, sonuç değişkenine göre farklı çift profilindeki bireylerin yaşanan çatışma karşısında öteki çift profillerindeki bireylere kıyasla daha avantajlı veya dezavantajlı hale gelebildiğini göstermiştir. “Her iki eşin de aile merkezli” olduğu çiftlerdeki kadınlar iş tatmini ve aile performansı açısından aile-iş çatışmasından daha olumsuz etkilenirken, aksine aile-iş çatışmasının psikolojik zorlanma üzerindeki etkisini daha zayıf yaşadıkları bulunmuştur. Bunun yanı sıra aynı çift profilindeki kadın ve erkeklerin farklı çatışma türlerinden olumsuz etkilenebildiği de görülmüştür. “Kadının diğer, erkeğin çift merkezli” olduğu çift profilindeki kadınların aile performansı iş-aile çatışmasından; erkeklerin aile performansı ise aile-iş çatışmasından öteki çift profillerindeki hemcinslerine kıyasla daha güçlü etkilenmiştir. Sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, hem birey düzeyinde hem çift düzeyinde farklı merkezilik profillerindeki bireylerde çatışmanın sonuçlarının çatışmanın hangi alandan kaynaklandığı, hangi alandaki sonuçların incelendiği ve sonuç değişkeninin türü gibi etmenlere bağlı olarak değişebildiği anlaşılmıştır. Elde edilen bulgular literatür ışığında olası gerekçeleriyle birlikte tartışılmış, örgütsel çıkarımları değerlendirilmiş ve gelecek araştırmalar için önerilerde bulunulmuştur.