Arapgir'in Geleneksel Mimari Dokusunun Kentsel ve Kırsal Alan Kapsamında İncelenmesi


Arş. Gör. Dr. MUHAMMED OYTUN KASAPGİL

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık, Türkiye

Tez Danışmanı: Kemal Kutgün Eyüpgiller

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Anadolu, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olmasıyla zengin bir

kültürel mirasa ve özgün yerleşim dokularına sahip bir coğrafya olarak öne

çıkmaktadır. Bu kültürel birikimin önemli bir parçasını oluşturan kırsal alanlar, doğal

çevreyle uyum içinde gelişmiş yaşam biçimlerinin ve mimari çözümlerin somut

yansımalarıdır. Kırsal mimari, yerel malzemelerin kullanımına ve işlevselliğe dayalı

olarak gelişirken, toplumsal ihtiyaçlara ve bölgesel koşullara duyarlı çözümler

üretmiş; böylece kültürel kimliği yansıtan özgün mekânlar ortaya koymuştur. Bu

nedenle, kırsal mimarinin belgelenmesi ve korunması, hem tarihsel hafızanın

muhafazası hem de sürdürülebilir bir gelecek kurgusu açısından önemli bir gereklilik

olarak değerlendirilmektedir.

Bu tez, Anadolu'nun geleneksel kırsal mimari mirasının önemli bir temsilcisi olan

Malatya iline bağlı Arapgir ilçesinin kentsel ve kırsal alanlar bağlamında kapsamlı bir

şekilde incelenmesini amaçlamaktadır. Arapgir, coğrafi konumu, tarihi derinliği ve

kültürel çeşitliliğiyle öne çıkan bir yerleşim yeri olup, barındırdığı mimari miras ile

hem sivil hem de anıtsal yapılar üzerinden bölgenin çok katmanlı geçmişine ışık

tutmaktadır. Bu bağlamda tez, Arapgir’in mimari dokusunun tarihsel süreçteki

gelişimini, geleneksel konutlarının fiziksel ve mekânsal özelliklerini, yapım

tekniklerini ve mevcut koruma sorunlarını analiz etmeyi hedeflemiştir.

Kırsal yerleşimlerin birer kültürel peyzaj öğesi olarak kavramsallaştırılması, bu

alanların fiziksel, toplumsal ve kültürel özelliklerinin anlaşılmasına katkı

sağlamaktadır. Bu bağlamda, UNESCO’nun “kültürel peyzaj” kavramı, kırsal

alanların değerlendirilmesinde uluslararası ölçekte kabul görmüş bir referans

sunmaktadır. Bu yaklaşım, sadece yapıların fiziksel varlığına değil, aynı zamanda

onların tarihsel bağlamı, toplumsal organizasyonu ve çevresel ilişkilerine de

odaklanmaktadır. Malatya ili Arapgir ilçesinde yer alan geleneksel yerleşimler, bu

kapsamda özgün örnekler sunmakta; coğrafi yapı, iklimsel koşullar ve yerel malzeme

çeşitliliği, hem yapıların biçimlenişinde hem de yerleşim dokusunun oluşumunda

belirleyici bir rol üstlenmektedir.

Arapgir, Yukarı Fırat Havzası’nda yer alması sebebiyle tarih boyunca birçok

medeniyetin etkisi altında kalmış ve farklı dönemlerin izlerini taşıyan zengin bir

kültürel peyzaj ortaya koymuştur. Hititler, Urartular, Persler, Romalılar, Bizanslılar ve

Osmanlılar gibi uygarlıkların etkisi altında şekillenen bölge, bu tarihsel birikimin

somut yansımalarını mimari yapılarında da taşımaktadır. Özellikle Osmanlı

döneminde önemli bir ticaret ve üretim merkezi hâline gelen Arapgir, kervan yolları

üzerinde yer almasıyla birlikte han, hamam, cami gibi anıtsal yapıların yanı sıra

işlevselliği yüksek sivil mimari örnekleriyle de dikkat çekmiştir. Bu bağlamda, hem anıtsal mimari hem de geleneksel konut dokusu üzerinden yapılan okumalar, kentin

tarihsel ve sosyal dönüşümünü anlamaya katkı sağlamaktadır.

Tezin kapsamını, Arapgir’in tarihi kent merkezi ile Eskişehir Vadisi ve Yeni

Arapgir’in kentsel dokusu ve bu yerleşimlere bağlı olarak gelişen geleneksel sivil

mimari örnekleri oluşturmaktadır. Ayrıca kırsal mimarlık örneklerinin detaylı bir

şekilde belgelenebilmesi amacıyla, Arapgir’e bağlı Koru (Tebte), Ormansırtı

(Cücügen), Selamlı ve Onar köyleri seçilmiş ve bu köylerdeki geleneksel konutlar çok

boyutlu bir yaklaşımla incelenmiştir. Saha araştırmalarında; yerleşim dokusunun genel

morfolojisi, sokak ve parsel ilişkileri, yapıların plan şemaları, malzeme ve yapım

teknikleri, cephe karakteristikleri ve strüktürel sistemleri detaylandırılmış, bu unsurlar

üzerinden mekânsal çözümlemeler yapılmıştır.

Tez çalışmasında kullanılan yöntemler arasında literatür taramaları, arşiv belgelerinin

incelenmesi, yerinde tespit ve belgeleme çalışmaları, plan analizleri ve yerel halktan

alınan sözlü bilgiler yer almaktadır. 2012–2021 yılları arasında farklı akademik

ekiplerle yürütülen saha araştırmaları sayesinde, geleneksel yapıların hem kentsel hem

de kırsal ölçekte fiziksel belgelenmesi sağlanmış; bu süreçte elde edilen veriler,

Arapgir’in mimari dokusuna ilişkin kapsamlı bir analiz yapmaya olanak tanımıştır.

Arapgir evlerinin özgün mimari karakteri; eğimli topoğrafyaya uyumlu biçimde

gelişen yerleşim düzeni, yöresel malzeme kullanımı, çok katlı yapı organizasyonları

ve işlevsellik temelli iç mekân kurgularıyla şekillenmektedir. Evlerdeki taş zemin

katlar ve üzerlerine oturan ahşap karkas kerpiç dolgulu üst katlar, yapısal sürekliliği

ve malzeme uyumunu ortaya koymaktadır. Ayrıca geleneksel konutlarda yaygın

olarak görülen toprak dam sistemi, ahşap kirişli döşemeler ve taş temel duvarları;

yapıların iklimsel koşullara karşı dirençli ve sürdürülebilir bir yapıda tasarlandığını

göstermektedir. Mekânsal olarak ise, avlu, taşlık, mutfak, sofa, baş oda ve eyvan gibi

işlevsel mekânlar yer almakta; bu mekânlar, sosyal yaşam pratiklerinin konut içi

organizasyon üzerindeki belirleyici etkisini açıkça ortaya koymaktadır.

Tez çalışmasının önemli katkılarından biri, Arapgir’e özgü geleneksel konut

dokusunun günümüzde karşı karşıya olduğu fiziksel, sosyal ve ekonomik tehditlerin

sistematik biçimde ortaya konulması ve bu tehditlere yönelik çözüm önerilerinin

geliştirilmesidir. Araştırma sürecinde gerçekleştirilen saha gözlemleri ve belgeleme

çalışmaları, çok sayıda yapının özgün niteliklerini kaybettiğini; özellikle onarım ve

bakım eksikliklerinin yaygınlaştığını ve uygulanan müdahalelerin büyük oranda

niteliksiz ve geleneksel yapım teknikleriyle uyumsuz biçimde gerçekleştirildiğini

ortaya koymuştur. Bu bulgular, geleneksel yapı üretim bilgisinin kültürel aktarımında

yaşanan kesintinin, mimari mirasın korunması açısından ciddi zorluklar doğurduğunu

göstermektedir.

Özellikle kırsal yerleşimlerde gözlemlenen nüfus kaybı, genç nüfusun büyük ölçekte

göç etmesi ve tarımsal üretim faaliyetlerinden uzaklaşılması gibi demografik ve

ekonomik dönüşümler, geleneksel yapıların terk edilmesine ve zamanla

işlevsizleşmesine yol açmaktadır. Fiziksel yıpranmanın yanı sıra bu durum, geleneksel

mimari mirasın kültürel sürdürülebilirliği açısından da ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.

Yapıların kullanım dışı kalması, yalnızca fiziksel dokunun değil, aynı zamanda bu

yapılara içkin olan toplumsal ve kültürel birikimin de zamanla silinmesine neden

olmaktadır.

Saha verileri doğrultusunda yapılan değerlendirmelerde, geleneksel yapıların

korunmasını zorlaştıran başlıca etkenler açık biçimde tanımlanmıştır. Yerel ve özgün

yapı malzemelerinin temininde yaşanan zorluklar, geleneksel yapım tekniklerinin yeni kuşaklara aktarılamaması, mimari dokuyla uyumsuz yeni yapılaşmalar, yetersiz

bakım-onarım uygulamaları ve niteliksiz müdahaleler bu sorunların başında

gelmektedir. Tüm bu unsurlar, kırsal alanlardaki mimari mirasın hem fiziksel

bütünlüğünü hem de toplumsal bellekteki sürekliliğini tehdit etmekte; bu nedenle,

mirasın korunmasına yönelik politikaların sadece yapılı çevreye değil, aynı zamanda

bu çevreyi var eden kültürel ve toplumsal dinamiklere de odaklanması gerektiğini

ortaya koymaktadır.Bu çerçevede, koruma bilincinin yaygınlaştırılması, yerel halkın

sürece etkin biçimde dahil edilmesi ve geleneksel yapı mirasının disiplinlerarası ve

bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerekliliği açık bir şekilde ortaya konmuştur. Söz

konusu yaklaşım; yapısal, kültürel ve toplumsal boyutları içeren sürdürülebilir koruma

stratejilerinin geliştirilmesini zaruri kılmaktadır.

Tez çalışmasında elde edilen bulgular ışığında, Arapgir’in geleneksel mimari

dokusunun korunması ve yaşatılması için bütüncül bir koruma stratejisi

önerilmektedir. Bu strateji; yasal düzenlemelerin güncellenmesi, kırsal alanlara

yönelik özel koruma statülerinin oluşturulması, yerel yönetimlerin yetki ve

kaynaklarının artırılması, geleneksel yapı malzemelerine erişimin kolaylaştırılması,

geleneksel ustalık bilgisinin sistematik biçimde aktarılması ve halkın koruma

süreçlerine aktif katılımının sağlanması gibi çok boyutlu önlemleri içermektedir. Aynı

zamanda, KUDEB gibi yerel koruma birimlerinin güçlendirilmesi, belgeleme ve

restorasyon faaliyetlerine teknik ve finansal destek sağlanması da öneriler arasında yer

almaktadır.

Sonuç olarak, bu tez çalışması, Arapgir’in kentsel ve kırsal alanlarında yer alan

geleneksel mimari dokunun çok katmanlı yapısını ortaya koyarak, bu özgün dokunun

korunmasına yönelik akademik bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda,

Arapgir’in zengin mimari mirası yalnızca estetik bir değer olarak değil; aynı zamanda

tarihsel, kültürel ve toplumsal bir bilgi kaynağı olarak değerlendirilmiş, yerleşim

düzeninden yapı tekniklerine, malzeme kullanımından mekânsal kurgulara kadar pek

çok unsur sistematik biçimde analiz edilmiştir. Çalışmada önerilen koruma

yaklaşımları, yalnızca Arapgir’e özgü değil, benzer coğrafi ve kültürel yapılara sahip

diğer Anadolu yerleşimleri için de örnek teşkil edecek niteliktedir. Geleneksel

yerleşim dokusunun yaşatılmasına yönelik olarak önerilen bütüncül koruma modeli;

yapısal, kültürel ve toplumsal boyutları içeren sürdürülebilir politikaların

geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda tez, akademik alana bir katkı

sunmayı amaçlamakta ve yerel yönetimler ile uygulayıcılar açısından

faydalanılabilecek bir çerçeve oluşturmayı hedeflemektedir. Elde edilen verilerin,

ileride yapılacak koruma çalışmaları ve mimari araştırmalarda dikkate alınabilecek bir

kaynak niteliği taşıması ümit edilmektedir.