Arapgir'in Geleneksel Mimari Dokusunun Kentsel ve Kırsal Alan Kapsamında İncelenmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık, Türkiye
Tez Danışmanı: Kemal Kutgün Eyüpgiller
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Anadolu, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olmasıyla zengin bir
kültürel mirasa ve özgün yerleşim dokularına sahip bir coğrafya olarak öne
çıkmaktadır. Bu kültürel birikimin önemli bir parçasını oluşturan kırsal alanlar, doğal
çevreyle uyum içinde gelişmiş yaşam biçimlerinin ve mimari çözümlerin somut
yansımalarıdır. Kırsal mimari, yerel malzemelerin kullanımına ve işlevselliğe dayalı
olarak gelişirken, toplumsal ihtiyaçlara ve bölgesel koşullara duyarlı çözümler
üretmiş; böylece kültürel kimliği yansıtan özgün mekânlar ortaya koymuştur. Bu
nedenle, kırsal mimarinin belgelenmesi ve korunması, hem tarihsel hafızanın
muhafazası hem de sürdürülebilir bir gelecek kurgusu açısından önemli bir gereklilik
olarak değerlendirilmektedir.
Bu tez, Anadolu'nun geleneksel kırsal mimari mirasının önemli bir temsilcisi olan
Malatya iline bağlı Arapgir ilçesinin kentsel ve kırsal alanlar bağlamında kapsamlı bir
şekilde incelenmesini amaçlamaktadır. Arapgir, coğrafi konumu, tarihi derinliği ve
kültürel çeşitliliğiyle öne çıkan bir yerleşim yeri olup, barındırdığı mimari miras ile
hem sivil hem de anıtsal yapılar üzerinden bölgenin çok katmanlı geçmişine ışık
tutmaktadır. Bu bağlamda tez, Arapgir’in mimari dokusunun tarihsel süreçteki
gelişimini, geleneksel konutlarının fiziksel ve mekânsal özelliklerini, yapım
tekniklerini ve mevcut koruma sorunlarını analiz etmeyi hedeflemiştir.
Kırsal yerleşimlerin birer kültürel peyzaj öğesi olarak kavramsallaştırılması, bu
alanların fiziksel, toplumsal ve kültürel özelliklerinin anlaşılmasına katkı
sağlamaktadır. Bu bağlamda, UNESCO’nun “kültürel peyzaj” kavramı, kırsal
alanların değerlendirilmesinde uluslararası ölçekte kabul görmüş bir referans
sunmaktadır. Bu yaklaşım, sadece yapıların fiziksel varlığına değil, aynı zamanda
onların tarihsel bağlamı, toplumsal organizasyonu ve çevresel ilişkilerine de
odaklanmaktadır. Malatya ili Arapgir ilçesinde yer alan geleneksel yerleşimler, bu
kapsamda özgün örnekler sunmakta; coğrafi yapı, iklimsel koşullar ve yerel malzeme
çeşitliliği, hem yapıların biçimlenişinde hem de yerleşim dokusunun oluşumunda
belirleyici bir rol üstlenmektedir.
Arapgir, Yukarı Fırat Havzası’nda yer alması sebebiyle tarih boyunca birçok
medeniyetin etkisi altında kalmış ve farklı dönemlerin izlerini taşıyan zengin bir
kültürel peyzaj ortaya koymuştur. Hititler, Urartular, Persler, Romalılar, Bizanslılar ve
Osmanlılar gibi uygarlıkların etkisi altında şekillenen bölge, bu tarihsel birikimin
somut yansımalarını mimari yapılarında da taşımaktadır. Özellikle Osmanlı
döneminde önemli bir ticaret ve üretim merkezi hâline gelen Arapgir, kervan yolları
üzerinde yer almasıyla birlikte han, hamam, cami gibi anıtsal yapıların yanı sıra
işlevselliği yüksek sivil mimari örnekleriyle de dikkat çekmiştir. Bu bağlamda, hem anıtsal mimari hem de geleneksel konut dokusu üzerinden yapılan okumalar, kentin
tarihsel ve sosyal dönüşümünü anlamaya katkı sağlamaktadır.
Tezin kapsamını, Arapgir’in tarihi kent merkezi ile Eskişehir Vadisi ve Yeni
Arapgir’in kentsel dokusu ve bu yerleşimlere bağlı olarak gelişen geleneksel sivil
mimari örnekleri oluşturmaktadır. Ayrıca kırsal mimarlık örneklerinin detaylı bir
şekilde belgelenebilmesi amacıyla, Arapgir’e bağlı Koru (Tebte), Ormansırtı
(Cücügen), Selamlı ve Onar köyleri seçilmiş ve bu köylerdeki geleneksel konutlar çok
boyutlu bir yaklaşımla incelenmiştir. Saha araştırmalarında; yerleşim dokusunun genel
morfolojisi, sokak ve parsel ilişkileri, yapıların plan şemaları, malzeme ve yapım
teknikleri, cephe karakteristikleri ve strüktürel sistemleri detaylandırılmış, bu unsurlar
üzerinden mekânsal çözümlemeler yapılmıştır.
Tez çalışmasında kullanılan yöntemler arasında literatür taramaları, arşiv belgelerinin
incelenmesi, yerinde tespit ve belgeleme çalışmaları, plan analizleri ve yerel halktan
alınan sözlü bilgiler yer almaktadır. 2012–2021 yılları arasında farklı akademik
ekiplerle yürütülen saha araştırmaları sayesinde, geleneksel yapıların hem kentsel hem
de kırsal ölçekte fiziksel belgelenmesi sağlanmış; bu süreçte elde edilen veriler,
Arapgir’in mimari dokusuna ilişkin kapsamlı bir analiz yapmaya olanak tanımıştır.
Arapgir evlerinin özgün mimari karakteri; eğimli topoğrafyaya uyumlu biçimde
gelişen yerleşim düzeni, yöresel malzeme kullanımı, çok katlı yapı organizasyonları
ve işlevsellik temelli iç mekân kurgularıyla şekillenmektedir. Evlerdeki taş zemin
katlar ve üzerlerine oturan ahşap karkas kerpiç dolgulu üst katlar, yapısal sürekliliği
ve malzeme uyumunu ortaya koymaktadır. Ayrıca geleneksel konutlarda yaygın
olarak görülen toprak dam sistemi, ahşap kirişli döşemeler ve taş temel duvarları;
yapıların iklimsel koşullara karşı dirençli ve sürdürülebilir bir yapıda tasarlandığını
göstermektedir. Mekânsal olarak ise, avlu, taşlık, mutfak, sofa, baş oda ve eyvan gibi
işlevsel mekânlar yer almakta; bu mekânlar, sosyal yaşam pratiklerinin konut içi
organizasyon üzerindeki belirleyici etkisini açıkça ortaya koymaktadır.
Tez çalışmasının önemli katkılarından biri, Arapgir’e özgü geleneksel konut
dokusunun günümüzde karşı karşıya olduğu fiziksel, sosyal ve ekonomik tehditlerin
sistematik biçimde ortaya konulması ve bu tehditlere yönelik çözüm önerilerinin
geliştirilmesidir. Araştırma sürecinde gerçekleştirilen saha gözlemleri ve belgeleme
çalışmaları, çok sayıda yapının özgün niteliklerini kaybettiğini; özellikle onarım ve
bakım eksikliklerinin yaygınlaştığını ve uygulanan müdahalelerin büyük oranda
niteliksiz ve geleneksel yapım teknikleriyle uyumsuz biçimde gerçekleştirildiğini
ortaya koymuştur. Bu bulgular, geleneksel yapı üretim bilgisinin kültürel aktarımında
yaşanan kesintinin, mimari mirasın korunması açısından ciddi zorluklar doğurduğunu
göstermektedir.
Özellikle kırsal yerleşimlerde gözlemlenen nüfus kaybı, genç nüfusun büyük ölçekte
göç etmesi ve tarımsal üretim faaliyetlerinden uzaklaşılması gibi demografik ve
ekonomik dönüşümler, geleneksel yapıların terk edilmesine ve zamanla
işlevsizleşmesine yol açmaktadır. Fiziksel yıpranmanın yanı sıra bu durum, geleneksel
mimari mirasın kültürel sürdürülebilirliği açısından da ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.
Yapıların kullanım dışı kalması, yalnızca fiziksel dokunun değil, aynı zamanda bu
yapılara içkin olan toplumsal ve kültürel birikimin de zamanla silinmesine neden
olmaktadır.
Saha verileri doğrultusunda yapılan değerlendirmelerde, geleneksel yapıların
korunmasını zorlaştıran başlıca etkenler açık biçimde tanımlanmıştır. Yerel ve özgün
yapı malzemelerinin temininde yaşanan zorluklar, geleneksel yapım tekniklerinin yeni kuşaklara aktarılamaması, mimari dokuyla uyumsuz yeni yapılaşmalar, yetersiz
bakım-onarım uygulamaları ve niteliksiz müdahaleler bu sorunların başında
gelmektedir. Tüm bu unsurlar, kırsal alanlardaki mimari mirasın hem fiziksel
bütünlüğünü hem de toplumsal bellekteki sürekliliğini tehdit etmekte; bu nedenle,
mirasın korunmasına yönelik politikaların sadece yapılı çevreye değil, aynı zamanda
bu çevreyi var eden kültürel ve toplumsal dinamiklere de odaklanması gerektiğini
ortaya koymaktadır.Bu çerçevede, koruma bilincinin yaygınlaştırılması, yerel halkın
sürece etkin biçimde dahil edilmesi ve geleneksel yapı mirasının disiplinlerarası ve
bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerekliliği açık bir şekilde ortaya konmuştur. Söz
konusu yaklaşım; yapısal, kültürel ve toplumsal boyutları içeren sürdürülebilir koruma
stratejilerinin geliştirilmesini zaruri kılmaktadır.
Tez çalışmasında elde edilen bulgular ışığında, Arapgir’in geleneksel mimari
dokusunun korunması ve yaşatılması için bütüncül bir koruma stratejisi
önerilmektedir. Bu strateji; yasal düzenlemelerin güncellenmesi, kırsal alanlara
yönelik özel koruma statülerinin oluşturulması, yerel yönetimlerin yetki ve
kaynaklarının artırılması, geleneksel yapı malzemelerine erişimin kolaylaştırılması,
geleneksel ustalık bilgisinin sistematik biçimde aktarılması ve halkın koruma
süreçlerine aktif katılımının sağlanması gibi çok boyutlu önlemleri içermektedir. Aynı
zamanda, KUDEB gibi yerel koruma birimlerinin güçlendirilmesi, belgeleme ve
restorasyon faaliyetlerine teknik ve finansal destek sağlanması da öneriler arasında yer
almaktadır.
Sonuç olarak, bu tez çalışması, Arapgir’in kentsel ve kırsal alanlarında yer alan
geleneksel mimari dokunun çok katmanlı yapısını ortaya koyarak, bu özgün dokunun
korunmasına yönelik akademik bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda,
Arapgir’in zengin mimari mirası yalnızca estetik bir değer olarak değil; aynı zamanda
tarihsel, kültürel ve toplumsal bir bilgi kaynağı olarak değerlendirilmiş, yerleşim
düzeninden yapı tekniklerine, malzeme kullanımından mekânsal kurgulara kadar pek
çok unsur sistematik biçimde analiz edilmiştir. Çalışmada önerilen koruma
yaklaşımları, yalnızca Arapgir’e özgü değil, benzer coğrafi ve kültürel yapılara sahip
diğer Anadolu yerleşimleri için de örnek teşkil edecek niteliktedir. Geleneksel
yerleşim dokusunun yaşatılmasına yönelik olarak önerilen bütüncül koruma modeli;
yapısal, kültürel ve toplumsal boyutları içeren sürdürülebilir politikaların
geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda tez, akademik alana bir katkı
sunmayı amaçlamakta ve yerel yönetimler ile uygulayıcılar açısından
faydalanılabilecek bir çerçeve oluşturmayı hedeflemektedir. Elde edilen verilerin,
ileride yapılacak koruma çalışmaları ve mimari araştırmalarda dikkate alınabilecek bir
kaynak niteliği taşıması ümit edilmektedir.