Sultan, Reaya ve Hukuk: Klasik Dönem Osmanlı Devleti'nde Tarım Topraklarının Mülkiyeti Sorunu
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Hasan Hacak
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
15. yy. ortalarından itibaren
giderek artan bir şekilde cihanşümul bir imparatorluğa dönüşen Osmanlı Devleti,
1530’lardan sonra artık yeni topraklar fethetmektense mevcut hakimiyet alanı
üzerinde güçlü bir merkezî yönetim kurmaya ağırlık verdi. Klasik
dönemde diğer tüm imparatorluklar gibi Osmanlı devlet maliyesinin ana gelir kaynağını da toprak vergileri
oluşturuyordu ve bu nedenle merkezî yönetimin iktidarını güçlendirmesi,
tarım topraklarının doğru ve adil bir şekilde vergilendirilmesine
ve vergilerin eksiksiz bir şekilde toplanmasına bağlıydı. Anadolu ve Rumeli’de
tarım toprakları kategorik olarak miri statüdeydi ama pratikte söz konusu
toprakları özel mülk olarak görme eğiliminde olan reayanın ve yeterli hukukî
formasyona sahip olmayan taşra kâdılarının neden olduğu bazı önemli sorunlar
vardı ve görünüşe göre bu sorunlar toprakların miri statüsünü tehdit eden bir
seviyeye ulaşmıştı. Bu dönemde bir yandan merkezî yönetim söz konusu sorunların
üstesinden gelmek için birtakım idari tedbirleri yürürlüğe koyarken, diğer
yandan Osmanlı uleması tarım topraklarının miri statüsünü temellendirmek
ve sultan, tımar sahipleri ve reayanın bu topraklarla ilişkilerinin hukukî
niteliğini açıklamak için yoğun bir çaba içerisine girdi. İşte ulemanın bu yorum
çabasına odaklanan elinizdeki çalışma, Osmanlı klasik döneminin son asrında
kanun-şeriat ilişkisini tarım topraklarının mülkiyeti sorunu üzerinden ele
almaktadır.