TOPLUMSAL BELLEĞİN TAŞIYICI PAYANDASI OLARAK HAFIZA MEKÂNLARI: 15 TEMMUZ 2016 DARBE GİRİŞİMİNİN DİRENME ORTAMLARI

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Ali Murat Vural

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Toplumsal belleğin ve bu belleğin en önemli unsurları arasında yer alan hafıza mekânlarının etki ve işlevselliğinin, bugün bir kez daha güncellenmesi, değişen toplumsal kültür, değerler, anlayış ve algılama biçimlerinin bu çerçeveden görülebilmesi ve toplumsal bellekteki hafıza mekânlara ilişkin işlevselliğin saptanması, bugünün toplumsal olanını anlamak açısından özel bir önem arz etmektedir. Bu gerekçeden hareketle çalışmada, Türkiye’nin özellikle yakın tarihine odaklanılmış, bir örnek olay olarak da 15 Temmuz 2016 gecesi dini bir cemaate bağlı Silahlı Kuvvetler mensubu bir grup tarafından yapılan “darbe girişimi”, toplumsal bellek ve hafıza mekân ilişkisini birarada inceleyebilmek açısından incelenmeye değer görülmüştür. Tezde, toplumsal bellek ve bu belleğin en önemli taşıyıcı payandasını oluşturan hafıza mekânlarına odaklanılmış olması nedeniyle, bu mekânlara ilişkin medyanın güçlendirici ya da görmezlikten gelici etkilerinin düzeyini anlamak hedeflenmiştir. Bu hedef doğrultusunda da çalışmanın saha araştırmasını, toplumsal bellekte yer etmiş söz konusu geceye ilişkin mekânlar, oluşturmuştur. Darbe girişimi toplumsal bellek için önemsenirken, bu girişimin sembol mekânlarından olan ve kalkışma sonrasında ismi değiştirilen 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, 15 Temmuz Şehitleri Caddesi ve Kısıklı Milli İrade Meydanı, halkın darbe girişimine direnişinin hafıza mekânları olarak kabul edilmiştir. Medyanın 15 Temmuz 2016 gecesi ve sonrasında servis ettiği görüntüler ve anlatımlar da büyük oranda bu mekânlar üzerinden gerçekleşmiş, darbe girişiminin toplumsal belleğe işlenen ve bir anlamda o gece yeniden inşa edilen hafıza mekânları olarak sunulmuştur. İsmi değiştirilen bu mekanların bireysel ve toplumsal hafızada ne düzede karşılık bulduğunun görülmesi ve buna bağlı olarak değişen toplumsal değerler, uzlaşma ve ayrışma noktalarının var olup olmadığını görebilmek, bu çalışmanın iki temel amacından birini oluşturmaktadır. Bir diğer temel amaç ise, 15 Temmuz gecesine ilişkin darbe girişiminde büyük acıların yaşandığı bu mekanların, aradan geçen yaklaşık 5 yıl sonra toplumsal bellek ile ne düzeyde bağ kurma imkân tanığıdını, yapılacak ölçümlemelerle görmektir. Yapılan isim değişikliğinin tam bir konsensus ile kabul görüp görmediği, kabul görmemişse bu reddin anlaşılması, sosyo-politik düzlemde kritik bir eşiği oluşturmaktadır. Darbe girişimini sokakta ya da ekran başında deneyimleyen kişiler açısından toplumsal bellek ve hafıza mekân ilişkisinin bulduğu karşılığı ve içerdiği anlamları, değişen iletişim koşulları ve araçlarının etki düzeyinden incelemek, iletişim bilimi açısından önemli olduğu kadar bir zorunluluk da arzetmektedir.

Anahtar Kelimeler: Bellek, Toplumsal Bellek, Mekân, Hafıza Mekânları, Hatırlama-Unutma, Medya