SILK FIBROIN CRYOGEL-BASED SHAPE MEMORY ORGANOHYDROGELS
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Polimer Bilim ve Teknolojisi, Türkiye
Tez Danışmanı: Oğuz Okay
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: İngilizce
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
İPEK FİBROİN KRİYOJEL BAZLI ŞEKİL HAFIZALI ORGANOHİDROJELLER
ÖZET
İpek, binyıllardır süregelen kullanımıyla insanoğlunun faydalandığı en kadim malzemelerden biridir. Dünya medeniyetine sayısız katkıları olmuş, kültürler ve coğrafyalar arası köprüler kurmuş ipeğin serüveni, tarihin akışı ile de farklı bir hal almış, gelişen kimya ve malzeme teknikleri bu doğal polimerin yüksek teknoloji uygulamalarına zemin hazırlamış ve onu bambaşka platformlarda insanlığın faydasına sunmuştur. İpek yapısını oluşturan iki proteinden biri olan fibroin, ipek liflerine yapısal bütünlük ve mekanik mukavemet kazandıran doğal bir biyopolimerdir. Tabiatta ipek böcekleri ve örümceklerin vücut salgısı olarak üretilen fibroin, gelişen rekombinant DNA uygulamaları sayesinde laboratuvar ortamında mikro-organizmalar tarafından da üretilebilir hale gelmiştir. Bilhassa bu materyalin canlı organizmalarla mükemmel biyouyumluluğu, fibroini en gözde biyomalzemelerden biri haline getirmiş ve doku mühendisliği, kontrollü ilaç salınımı gibi uygulamalar için çok cazip bir alternatif kılmıştır.
Polimerik jeller, özünde çapraz bağlı polimer yapıda yumuşak ve ıslak malzemelerdir. Konvansyionel çapraz bağlı polimer termosetlerden farklı olarak jeller, polimerin çözünebildiği bir çözücü içerisinde çapraz bağlanır, böylelikle zincirler arası polimer bulunmayan çözücü ile dolu bölgeler muhafaza edilir. Bu gözenekli morfolojileri polimerik jellere katalizörler, süperkapasitörler, biyosensörler ve akıllı malzemeler gibi pek çok kullanım alanı yaratmıştır. Sıklıkla kullanılan çözücü tipine bağlı olarak sınıflandırılan jeller temel olarak, hidrojel, organojel ve aerojel olarak üç sınıfa ayrılırlar. Bu tip jellerde sırasıyla su ve organik çözücüler çözücü olarak kullanılırken, aerojellerde ise çözücü süperkritik kurutma yahut solvent değişimi ile yerini havaya bırakır. Hidrojeller, yapılarında %90'ın üzerinde su ihtiva ettiklerinden canlı hücreler ve dokularla büyük oranda uyum gösteren yapılardır.
Kriyojel, özel bir hidrojel sınıfıdır. Konvansiyonel hidrojeller termal radikalik başlatıcı vasıtasıyla 0 oC'nin üstündeki sıcaklıklarda üretilirken kriyojeller, çeşitli başlatıcı yahut katalizörler yardımıyla 0 oC'nin altındaki sıcaklıklarda, bir başka ifadeyle 'kriyojenik şartlarda' sentezlenirler. Burada jelleşme reaksiyonu için gereken etki, yüksek sıcaklıklardaki aktivasyon enerjisinden değil, donmuş solvent içerisinde donmadan kalan yüksek konsantrasyon bölgelerinde jel bileşenlerinin derişiminin artması ve sıkışmasından ileri gelir. Bu duruma 'kriyo-konsantrasyon etkisi' denir. Bu etki, kriyojellere daha muntazam bir gözenek morfolojisi kazandırır ve çeper kalınlığı dağılımı sağlar. Bu düzgün gözenekli yapı kriyojellere, hidrojellere nazaran daha hızlı şişebilme, uyarıcılara daha çabuk tepki verebilme, daha üstün mekanik özellikler ve parçalanmaksızın birkaç kez sıkıştırılıp yeniden şişebilme gibi üstün özellikler kazandırır. Ayrıca polimerik kriyojellerin, elektron mikroskop görüntüleri incelendiğinde, hücresizleştirilmiş insan ekstraselüler matrisine gösterdiği kayda değer bir benzerlik kolaylıkla fark edilebilmektedir. Tüm bu özellikleri, polimerik kriyojelleri doku mühendisliği uygulamaları açısından oldukça kıymetli malzemeler haline getirmiştir.
Polimerik jellerde konvansiyonel kovalent çapraz bağlar yer alabileceği gibi, bu bağların yanı sıra ya da yalnızca kovalent olmayan çapraz bağlanmalar da bulunabilir. Bu çapraz bağlanmalar, moleküller arası ikincil etkileşimlerden (hidrojen bağı, iyon-dipol, Van der Waals vs.) ileri gelen elektrostatik etkileşimlerdir. Normalde iyonik yahut kovalent etkileşimlere nazaran çok zayıf kabul edilen bu kuvvetler, sayıları ve yoğunlukları molekül boyunca çok arttırıldığında molekül konformasyonunu sabitleyecek kadar güçlü bir etki yaratabilirler. Bu bağların güçlü etkileşimlerin aksine dış uyaranlar vasıtasıyla (UV, ısı, elektrik, özel iyonlar ve moleküller) tersinir olarak kaybolup yeniden oluşabilme özellikleri, bu nevi bağlar içeren polimerik jellere akıllı malzeme özellikleri kazandıran temel prensiptir. Bağları dağıtan etkilere 'uyarıcı' (stimulus); bu etkilerle özellikleri değişen malzemelere de 'uyarıcılara duyarlı' (stimuli-responsive) malzemeler denir. Bu 'akıllı malzemeler', uyaranlar karşısında hacim, şekil, mekanik mukavemet, elektrik iletkenliği gibi çeşitli özelliklerini değiştirebilme yetisine sahiptirler. Özellik değiştiren bu akıllı malzemeler kontrollü ilaç salınımından yumuşak robotiğe, biyosensörlerden aktüatörlere geniş çapta uygulama alanına sahiptirler.
Bu tez çalışması kapsamında, Bombyx mori türü ipek böceği kozasından izole edilen ipek fibroin proteininden mamul kriyojeller, donmalı kurutucu ile kurutulmaları sonrası gözeneklerin içinde hidrofobik n-oktadesil akrilat (C18A) ile aksrilik asit (AAc) kopolimeri bir organojel termal polimerizasyon ile oluşturularak ipek fibroin kriyojellere şekil hafıza özelliği kazandırılması amaçlanmıştır. Bu yeni bifazik yapı, polimerik kriyojel bazlı organohidrojel (OHG) olarak nitelendirilmiştir. OHG'ler, konvansiyonel jellerin aksine yapılarında hidrofilik ve oleofilik segmentler bulundururlar. Tabiattan ilham alan OHG'lerin sentezlenmesinden amaç, çeşitli canlıların vücutlarında görülen bu tür yapıların canlılara verdikleri ekstrem koşullara dayanım ve ayarlanabilir mekanik özellikleri gibi akıllı malzeme özelliklerini sentetik olarak taklit etmede bir yaklaşım geliştirmektir. Ayrıca bu malzemeler, şekil hafıza özellikleri münasebetiyle yumuşak robotik gibi uygulamalarda ümit vaat eden alternatiflerdir.
Mikro-organojel ağın OHG özelliklerine etkisi iki seri malzeme geliştirilerek araştırılmıştır. İlk grup malzemeler sabit ipek fibroin başlangıç konsantrasyonunda (%5 ağ/hac) kriyojellere, farklı C18A mol kesrinde (%10-30) organojeller yüklenerek dört farklı OHG oluşturulmuş, ikinci grup malzemeler ise farklı ipek fibroin konsantrasyonlarında kriyojellere (%5-20 ağ/hac) sabit C18A mol kesrinde (%30) organojeller yüklenerek bu defa fibroin konsantrasyonunun yapısal özelliklere etkisi irdelenmiştir.
Başlangıçta farklı fibroin konsantrasyonlarında üretilen kryiojeller, saf suda şişme özellikleri, gözenek morfolojisi ve boyutları, tek eksenli sıkıştırma testleri ile mekanik özellikleri bakımından, kuru ve ıslak durumda karakterize edilmiştir. Kriyojel gözenekliliğinin %5'ten %20'ye artan fibroin konsantrasyonu ile %92'den %74 seviyesine azaldığı ölçülmüştür. Taramalı elektron mikroskobu (SEM) görüntülemesi ortalama gözenek çaplarının 25,7 μm'den 16,8 μm'ye azaldığını göstermektedir. Fourier-Dönüşümlü Kızılötesi Spektrometrisi (FTIR) ölçümleri, artan fibroin konsantrasyonu ile β-tabaka düzeyinde %10 artış olduğunu ortaya koymaktadır.
Donmalı kurutucu ve organojel sentezi sonrası OHG gözenekliliğinin %45-8 aralığına azaldığı görülmüştür, kriyojeller için hesaplanan 17,3 – 2,9 mL/g aralığında olan gözenek hacmi değerleri, OHG'ler için 0.16 mL/g seviyesine dek azalmıştır. Kriyojeller için en az 0,04 MPa düzeyinde olan Young Modülü değerinin, artan fibroin konsantrasyonu ve C18A mol kesri ile 17,7 MPa'a kadar yükseldiği görülmüştür. OHG haline gelen kriyojellerde kopma gerinimi yüzde on azalırken, kopma geriliminin on kat kadar arttığı gözlenmiştir.
OHG'lere akıllı malzeme yetilerini kazandıran özellik, organojel ağ yapısına katılan C18A monomerlerinin uzun hidrokarbon zinciri yapısındaki kuyruklarının kümelenerek kristallenmesine yol açan hidrofobik etkileşimlerdir. OHG içerisinde oluşturulan birbirine bağlı mikro-organojel yapının sıcaklığa bağlı özellik değişimleri diferansiyel taramalı kalorimetri (DSC) ve reometre testleri ile gözlemlenmiştir.
İlk seride artan C18A mol kesrinin yapıdaki ikincil etkileşim miktarını arttırdığı gözlenmiştir. Bu etki, DSC eğrilerinde erime ve kristallenme pik alanlarındaki artıştan hesaplanan kristalinite indeksi (fcry) adı verilen bir parametre üzerinden mukayeseli olarak ortaya konmuştur. Bu değer, organojel içerisinde kristalin yapıya katılan C18A monomerlerinin fraksiyonunu ifade etmektedir. Malzemeler 0 – 80 oC sıcaklıklar arasında iki döngü halinde ısıtılıp soğutulduklarında, DSC eğrilerinde poli(n-oktadesil akrilat) hidrofobik kristallerinin erime ve kristallenmesine atfedilen pikler sırasıyla ısıtmada 54 oC ve soğutmada 43 oC dolaylarında gözlenmiştir. Erime entalpileri gözetilerek hesaplanan fcry değerleri C18A mol kesri %30'dan %10'a azaldığında, %15,7 ± 0,01'den %2 ± 0,3'e azalmıştır. Yapılan bükme şekil hafızası testleri neticesinde ise C18A mol kesri en yüksek olan (%30) OHG'lerin verilen kalıcı şekilleri tam bir başarıyla tutabilirken, en düşük mol kesrine sahip (%10) OHG'lerin verilen geçici şekli tam olarak sabitlemeyemedikleri gözlemlenmiştir.
İkinci seride ise artan fibroin konsantrasyonunun gözenek boyutunu küçültmesi ve kriyojel çeper kalınlığını arttırması sonucu mikro-organojel yapıda ikincil etkileşimlerin daha az miktarda oluştuğu ortaya çıkmıştır. Hesaplanan fcry değerlerinin, %5'ten %20 ağ/hac'ye artan fibroin konsantrasyonları ile %15,7 ± 0.01'den %2,9 ± 0,08'e düştüğü gözlemlenmiştir.
X-Işını Kırınım (XRD) testleri ile kriyojel ve OHG'lerin morfolojisi derinlemesine araştırılmıştır. Kriyojellerde artan fibroin konsantrasyonu ile 2θ = 9,5 o, 20 o, 24.6o açılarına karşılık gelen piklerin büyüyüp keskinleşmesi β-tabakalar gibi düzenli formasyonların artışını ortaya koymuştur. OHG'lerin XRD desenlerinde ise, kriyojellerde görülmeyen ve d = 0.41 nm aralığına tekabül eden 2θ = 21.6o pikleri, yapıda C18A kristalitlerinin oluştuğunu ortaya koymuştur. Artan fibroin konsantrasyonu ile bu piklerin küçülmesinin, daralan gözeneklerde kristalin bölgelerin oluşması için gerekli yönlenmenin gerçekleşmesinin zorlaşmasından ileri geldiği düşünülmektedir.
Oda sıcaklığında yapılan reometre ölçümleri neticesinde fibroin konsantrasyonu %5 ve C18A mol fraksiyonu %30 olan OHG'lerin, başlangıçta 1,5 MPa civarı olan elastik modülleri (G') 65 oC'a ısıtılmaları sonrası 220 kPa seviyesine düştüğü görülmüştür. Buna ek olarak malzemelerin tan δ değerlerinin frekansa duyarlı olarak değişimi de bu sıcaklıkta malzemelerin yumuşadığına dalalet etmektedir. OHG'ler yeniden oda sıcaklığına soğutulduklarında ise G' değerlerinin eski büyüklüğüne ulaştığı görülmüştür, bu da malzemede tersinir olarak eriyip kristallenebilen yapıların varlığının bir başka göstergesidir. Ayrıca yapılan şekil hafıza testlerinde üretilen tüm OHG'lerin, %95'in üzerinde şekil geri kazanım değeriyle şekil hafıza yeteneği sergilediği gözlemlenmiştir.