AFRİKA’DA SÖMÜRGECİLİK VE POLİTİK-KIRIM: CEZAYİR POLİTİK-KIRIMI (1954-1962)


Arş. Gör. EMRE AKAR

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Milli Savunma Üniversitesi, ATATÜRK STRATEJİK ARAŞTIRMALAR VE LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ, Uluslararası İlişkiler , Türkiye

Tez Danışmanı: Pınar Akarçay

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Dekolonizasyonun en kanlı çatışmalarından Cezayir Bağımsızlık Savaşı (1954-1962) üzerine tartışmalar günümüzde sürmektedir. Özellikle Fransız ordusunun Cezayirli sivillere uyguladığı şiddetin mirası Fransa-Cezayir ilişkilerinde ihtilaflar arasında başı çekmektedir. Mevcut literatür Cezayir’deki Fransız şiddetini güvenlik, sömürgecilik yahut insan hakları gibi geniş perspektiflerde ele almakta ancak Fransız ordusunun Cezayir’de uyguladığı kitlesel şiddetin nasıl sınıflandırılacağı sorusunu cevapsız bırakmaktadır. Bu bağlamda çalışma Fransız ordusunun Cezayirli sivillere karşı kasıtlı ve sistematik bir kıyım işleyip işlemediği sorusuna yanıt aramaktadır. Çalışma, Fransız ordusunun tarihi, doktriner ve operasyonel uygulamaları incelendiğinde Cezayirli Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN)’nin siyasi direniş kapasitesini ortadan kaldırmak amacıyla bir politik-kırım (politicide) ve ona eşlik eden bir halk-kırım (democide) işlediğini iddia etmektedir. Çalışma teorik anlamda B. Harff ve T. R. Gurr’un siyasi grupların yok etme kastıyla hedef alınmasını ifade eden “politik-kırım” ve R. J. Rummel’in devletlerin sivilleri kasten katletmesini kapsayan “halk-kırım” teorilerinden faydalanmaktadır. Çalışma birincil ve ikincil kaynaklara dayanan nitel vaka çalışmasını benimsemektedir.

Çalışmanın ilk bölümü teorik çerçeveye yer vermektedir. Bu bölümde sömürgecilik ve emperyalizm kavramları dışında soykırım kavramının gelişimi ve siyasi grupların Soykırım Sözleşmesi’nden nasıl dışlandığını ele almaktadır. Ardından Soykırım Sözleşmesi’ne eleştiri olarak geliştirilen neolojilerden çalışmanın omurgasını oluşturan politik-kırım ve halk-kırım kavramları ele alınmaktadır. İkinci ve üçüncü bölümler Cezayir’deki politik-kırımın tarihi, doktriner ve pratik kökenlerini incelemektedir. Fransız ordusunun 19. yüzyılda Cezayir’in işgal ederken uyguladığı ayaklanmayı bastırma stratejisi ve Cezayir Savaşı arasında belirgin benzerlikler bulunmaktadır. Bu yüzden ikinci bölüm Cezayir’in işgalinde Fransız şiddetine odaklanmaktadır.

Üçüncü bölümse Cezayir Savaşı’na odaklanmaktadır. Cezayir Savaşı yıllarındaysa Fransız ordusunun karşı ayaklanma stratejisine yön veren Pasifikasyon ve Devrimci Savaş Doktrini siyasi-askeri kriz nedeniyle sapma yaşayarak politik-kırım ve halk-kırım pratiklerine zemin hazırlamıştır. Pratikte Fransız ordusu Cezayirlileri birey, yerleşim ve topluluklara yönelik grup ve Cezayirlilerin geneline yönelik toplum olmak üzere üç düzeyde hedef almıştır. FLN’yle açık ya da şüpheli bağı olduğu düşünülen binlerce kişi işkence, yargısız infazlar, katliamlarda hayatını kaybetmiş, kırsaldaki Cezayirlilerse isyancıları izole etmek için yerinden edilerek kötü yaşam koşullarına sahip kamplara götürülmüştür. Böylece çalışma, Fransız şiddetinin münferit aşırılıkların ötesinde FLN’nin siyasi kapasitesini ortadan kaldırmaya yönelik sistematik bir politik-kırım yürütüldüğünü göstermektedir.

Çalışma literatüre Cezayir Savaşı’nı soykırım araştırmaları perspektifleriyle buluşturarak ve Küresel Güney’e atfedilen bir kavramın demokratik sömürgeci bir devlete uygulayarak katkı sunmaktadır. Ayrıca şiddetin birey, grup ve toplum düzeylerine ayrılması kitlesel şiddetin çoklu yıkım mantığını ortaya koymaktadır. Çalışmanın ortaya koyduğu bulguların gelecekte diğer sömürgecilik karşıtı ayaklanmaların bastırılmasından yaşanan kıyımlar ya da politik-kırım vakaları arasında karşılıklı çalışmaları teşvik etmesi beklenmektedir.