VIII. Uluslararası Ahilik Sempozyumu, Kırşehir, Turkey, 26 - 27 September 2025, vol.1, pp.255-276, (Full Text)
Throughout history, one of the local taxes (bāc) collected from the people, artisans and merchants under various names by influential local powers in the provincial parts of Anatolia was a kind of “toprakbastı” or “ayakbastı” (city toll) known as “kırtıl”. In the Ottoman period, the form of this tax, referred to as kırtıl, was found mainly in Central Anatolia –particularly in Sivas– and the eastern parts of the Black Sea region of today’s Turkey. Thanks to Ottoman archival documents, the existence of kırtıl in the relevant area can be traced back to the early years of the 16th century, and local history studies have revealed that this tax continued to be customarily collected in various regions until the early 20th century. Due to its absence in the taḥrīr registers, its limited reflection in kānūn-nāmes and the fact that the Ottoman central administration did not officially recognize it until its later periods, the available information on the kırtıl tax remains limited and fragmented. However, when complaints against the influential local authorities in the provinces increased in the 18th century, references to this tax became more frequent. This study investigates the origin of the term kırtıl, its variants that emerged over time, and evaluates the existing sources related to this informal fiscal practice.
Tarihî seyir içerisinde Anadolu taşrasında nüfuz sahibi mahallî güçler tarafından çeşitli isimler altında halktan, esnaftan ve tüccarlardan tahsil edilen yerel vergilerden birisi de “kırtıl” adıyla anılan bir nevi toprakbastı/ayakbastı vergisidir. Bu verginin kırtıl ismiyle bilinen şekline Osmanlı döneminde Sivas başta olmak üzere Orta Anadolu’da ve Karadeniz’in doğu kesimlerinde rastlanmaktadır. Osmanlı arşiv belgeleri sayesinde kırtılın söz konusu coğrafyadaki varlığı XVI. yüzyılın ilk yıllarına kadar geriye götürülebilmekte ve yapılan yerel tarih çalışmaları ile bu verginin XX. yüzyıl başlarına kadar çeşitli bölgelerde âdet üzere alındığı anlaşılabilmektedir. Tahrir defterlerinde zikredilmemesi, kanunnamelere pek yansımaması ve Osmanlı idaresinin geç dönemlere kadar resmî olarak tanımadığı bir vergi cinsi olması dolayısıyla kırtıl resmi ile alakalı kaynaklardaki bilgiler pek az ve dağınık hâldedir. Bununla birlikte, XVIII. yüzyılda taşradaki nüfuzlu mahallî idarecilerden şikâyetlerin arttığı dönemden itibaren bu vergi ile ilgili bilgiler nisbeten çoğalmaktadır. Bu çalışmada bu vergiye esas olan kırtıl kelimesinin menşei ve zaman içerisinde ortaya çıkan muhtelif varyantları incelenmiş ve vergi ile ilgili ulaşılabilen bilgilerin bir değerlendirmesi yapılmıştır.