Akademik Veri Yönetim Sistemi
22. Ulusal Psikoloji Kongresi, Bursa, Türkiye, 3 - 05 Ekim 2025, sa.20057, ss.606, (Özet Bildiri)
Giriş ve Amaç: Algısal öğrenme etkisi (AÖE), deneyime bağlı olarak benzer uyaranları ayırt etme becerisinde oluşan uzun süreli değişimdir. AÖE, hayvanlarda uyaranlara herhangi bir yönlendirme olmadan yalnızca maruz kalma sonucunda gözlenebilmektedir. Ancakinsanlarla yürütülen çalışmalar, AÖE’nin gözlenmesi için uyaranlara yalnızca maruz kalmanın yeterli olmayabileceğine ve uyaranların farklılıklarına dikkat çeken yönergeler vermenin gerekli olabileceğine işaret etmektedir. Bu deneysel çalışmanın bir hedefi, böyle bir yönergenin her koşulda AÖE’yi bulgulamak için yeterli olup olmadığını araştırmaktır. İnsanlarda AÖE’yi bildirmiş pek çok çalışma, uyaranlara maruz bırakılma düzeninin önemine işaret etmektedir; örneğin iki benzer uyaran AX ve BX, ilk aşamada karışık düzende sunulursa (AX, BX, AX, BX… gibi), blok düzende sunulmaya göre (önce AX, AX, AX… sonra BX, BX, BX… gibi), uyaranları ayırt etme performansı artmaktadır. Literatürde karışık-blok etkisi (the intermixed-blocked effect) olarak adlandırılan bu etkiyi bildirmiş pek çok çalışma bulunsa da, uyaranlara blok düzende maruz bırakmanın her durumda AÖE ile sonuçlanıp sonuçlanmadığı belirsizdir. Bu deneysel çalışmanın bir diğer hedefi bu belirsizliğe açıklık getirmektir. Mevcut deneyde, tüm katılımcılara deneyin başında uyaranların farklılıklarına dikkat çeken bir yönerge verildikten sonra bir uyaran çifti blok düzende diğer uyaran çifti ise karışık düzende sunulmuştur. Katılımcılar blok ve karışık düzenin uygulanma sırası açısından farklılaşmıştır. Bu şekilde uyaranlara blok ve karışık sırada maruz bırakma dönemleri arasında taşınabilecek etkilerin, AÖE üzerinde belirleyici olup olmadığını anlamak da hedeflenmiştir. Yöntem: Yaş ortalaması 21.91±3.33 olan toplam 42 katılımcı blok random yöntemiyle KB ve BK gruplarına atanmıştır. Deneyde kullanılan uyaran çiftlerinin her biri (AX ve BX, CX ve DX, EX ve FX), çok renkli dama tahtası şeklinde 20x20 hücreden oluşmuştur. Burada X, tüm uyaranlar için aynı olan arka planı, A-F ise bu arka plan üzerindeki özgün desenleri simgelemektedir. Tüm katılımcılara uyaranların farklılıklarına dikkat çeken yönerge verilmesinin ardından Grup KB’ye ilk önce bir uyaran çifti karışık düzende sunulmuş, daha sonra ikinci uyaran çifti blok düzende sunulmuştur. Grup BK’ye ise ilk önce bir uyaran çifti blok düzende sunulduktan sonra, diğer uyaran çifti karışık düzende sunulmuştur. İzleyen test aşamasında katılımcılara karışık ve blok düzende sunulmuş uyaranların dışında eğitim aşamasında sunulmamış yeni uyaranlar da gösterilmiştir. Deneyin akışı ve test aşamasındaki doğru-yanlış puanlarının toplanması için PsychoPy programı kullanılmıştır. Bulgular: Her bir grubun test aşamasında karışık, blok ve yeni koşuldaki uyaranları doğru ayırt etme puanları kendi içinde Friedman Testi ile karşılaştırılmış, Grup BK için anlamlı (p=.001, Kendall’s W=.36), Grup KB için ise sınırda anlamlı (p=.052, Kendall’s W=.14) bir fark bulunmuştur. Wilcoxon İşaretli Sıralar Testleri, her iki grubun karışık sunulan uyaranları ayırt etme performansının diğer koşullardan anlamlı derecede yüksek olduğunu göstermiştir (p<.05). Blok ve yeni koşullar arasında ise anlamlı bir fark gözlenmemiştir (p>.05). Grup BK’nın karışık koşuldaki uyaranları ayırt etme performansı Grup KB’ninkinden daha yüksek görünmekle birlikte, Mann-Whitney U Testi bu farkın anlamlılık düzeyine sadece yaklaştığına işaret etmiştir (p=.067). Grupların blok koşuldaki performansı ise anlamlı düzeyde farklılaşmamıştır (p>0.05) Tartışma ve Sonuç: Bu deneyde AÖE, her iki grupta sadece karışık düzende sunulan uyaranlar için bulgulanmıştır. Deneyin başında katılımcılara verilen yönergeye rağmen blok düzende sunulan uyaranlar için AÖE bulgulanmamıştır. Sonuçlar, karışık ve blok düzende sunum sırasının sadece karışık koşul için önemli olabileceğine işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Algısal öğrenme etkisi, maruz bırakma düzeni, uyaranları ayırt etme, karışık-blok etkisi.