İdari Sınırlardan Fonksiyonel Gerçekliğe: Artvin İlinde DEGURBA Temelli Mekânsal Sınıflandırma ve Kır-Kent Paradoksu


Creative Commons License

Özdemir F., Bayartan M.

Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, cilt.10, sa.3, ss.1872-1890, 2026 (TRDizin)

Özet

Mekânsal planlama ve bölgesel kalkınma politikalarının etkinliği, yerleşim birimlerinin idari statülerinden ziyade fonksiyonel gerçekliklerinin doğru tanımlanmasına bağlıdır. Bu çalışma, Türkiye'nin zorlu coğrafi koşullarına sahip Artvin ilinin nüfus yapısını ve yerleşme dokusunu, Avrupa Birliği ve OECD tarafından geliştirilen ve idari sınırlardan bağımsız nesnel bir standart sunan DEGURBA (Degree of Urbanisation) metodolojisi çerçevesinde analiz etmektedir. Çalışmada, TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verileri kullanılarak, 2010-2024 dönemindeki demografik değişimler ve 1 km²’lik grid tabanlı mekânsal dağılım incelenmiştir. Analiz sonuçları, Artvin’de idari olarak "şehir" statüsünde olan merkezlerin dahi DEGURBA kriterlerine göre "Yoğun Nüfuslu Alan (Şehir)" sınıfına girmediğini; ilin yerleşim örüntüsünün tamamen "Orta Yoğunluklu Alanlar (Kasaba/Banliyö)" ve "Seyrek Nüfuslu Alanlar (Kırsal)" hakimiyetinde olduğunu ortaya koymaktadır. Nitekim Artvin’de dağlık ve engebeli topoğrafik koşullar, yerleşime elverişli alanları kısıtlayarak nüfusun düşük yoğunluklu ve dağınık bir dağılım göstermesine; dolayısıyla ilin “seyrek nüfuslu” bir yerleşim örüntüsü sergilemesine yol açmaktadır. Ortaya çıkan bu "kır-kent paradoksu", Artvin’de klasik kent merkezli hizmet sunum modellerinin işlevsiz kalabileceğini de göstermektedir. Bulgular, özellikle %33’ü aşan kırsal yaşlı nüfus oranı ve dağınık yerleşme yapısı nedeniyle, il genelinde yerinden ve mobil hizmet modellerine dayalı, özgün kırsal kalkınma stratejilerinin geliştirilmesi gerektiğinin kanıtı niteliğindedir. Bu çalışma, Artvin’de klasik merkezî hizmet sunum modelleri yerine dağınık yerleşim yapısına uyumlu mobil ve yerinde hizmet sunum sistemlerinin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, bölgesel planlama süreçlerinde idari statülere dayalı yaklaşımlar yerine, DEGURBA gibi fonksiyonel sınıflandırmaları esas alan mekânsal olarak farklılaştırılmış politika araçlarının benimsenmesinin önemini vurgulamaktadır.
The effectiveness of spatial planning and regional development policies depends on accurately defining the functional realities of settlements rather than relying solely on their administrative status. This study analyzes the population structure and settlement pattern of Artvin, a province characterized by challenging geographical conditions, within the framework of the DEGURBA (Degree of Urbanisation) methodology developed by the EU and OECD, which offers an objective standard independent of administrative boundaries. Using data from the TÜİK Address-Based Population Registration System (ADNKS), the study examines demographic changes and 1 km² grid-based spatial distribution for the 2010-2024 period. The analysis reveals a striking paradox: even the administrative centers designated as "cities" in Artvin fail to meet the "Densely Populated Area (City)" criteria under DEGURBA. Instead, the province’s settlement pattern is entirely dominated by "Intermediate Density Areas (Towns/Suburbs)" and "Thinly Populated Areas (Rural)." Indeed, in Artvin, mountainous and rugged topography limits land suitable for settlement, resulting in a low-density, spatially dispersed population distribution; therefore, the province displays a sparsely populated settlement pattern. This "rural-urban paradox" suggests that conventional urban-centric service delivery models may be ineffective in Artvin. The findings, highlighting a rural elderly population exceeding 33% and a scattered settlement structure, demonstrate the urgent need for developing unique rural development strategies based on decentralized and mobile service models. This study highlights the need to develop mobile and localized service delivery systems in Artvin, adapted to the dispersed settlement structure, instead of classic centralized service delivery models. Furthermore, it emphasizes the importance of adopting spatially differentiated policy tools based on functional classifications, such as DEGURBA, instead of approaches based on administrative statuses in regional planning processes.