Dımaşk Eğitim Kurumları Tipolojisi (11.-16. Yüzyıl): Geleneksel Tanımlar ve Değişen İşlevler

5./11. ve 10./16. yüzyıllar arasında Dımaşk’ta vakıfla desteklenen iki yüzü aşkın eğitim kurumu inşa edilmiş, bu kurumlarda alimlere sunulan geniş imkânlarla şehir İslam dünyasının önemli ilim merkezlerinden birine dönüşmüştür. Bu zaman aralığında Dımaşk’ta medreseyle birlikte veya onu takiben eğitimle ilgili müşterek veya kendine has işlevleri olan dârülhadis, dârülkur’ân, hankâh, zaviye, ribât, cami, mektep ve türbe gibi vakıflarla desteklenen geniş bir kurumlar ağı oluşmuştur. Gerek klasik eserlerde gerekse İslam eğitim tarihine odaklanan modern araştırmalarda bu eğitim kurumlarını belirli bir sistematik içerisinde sunabilmek için çeşitli tasnifler geliştirilmiştir. Modern öncesi dönemde hıtat türü eserlerde veya şehirlerin tarihine odaklanan metinlerde müellifler eğitim kurumlarını çoğunlukla medrese, dârülkur’ân, dârülhadis, hankâh ve zaviye gibi belirli isimler üzerinden tasnif etmişler, bu tasnifi izleyen modern araştırmacılar da İslam tarihinde gelişen eğitim kurumları için çeşitli tasnifler ve tipolojiler ortaya koymuşlardır. Bu çalışmanın amacı, eğitim kurumları hakkında gerek klasik kaynaklarda var olan gerekse modern literatürde geliştirilen tanım ve tasnifleri Dımaşk’ı merkeze alarak yeniden değerlendirmektir. Memlük-Osmanlı geçiş döneminde yaşayan Abdülkâdir en-Nuaymî (ö. 927/1521), ed-Dâris fî târîhi’l-medâris adlı eserini 10./16. yüzyıla kadar Dımaşk’ta kurulan eğitim kurumlarının tarihine hasretmiştir. Eserin kronolojik kapsamı Memlükler’in hakimiyetinin sonlarına kadar Dımaşk eğitim kurumlarının işlevlerindeki değişim ve dönüşümleri diyakronik olarak izlemeyi mümkün kılmaktadır. Makalede Nuaymî’nin dârülkur’ân, dârülhadis, medrese, hankâh, zaviye, mescit, cami ve türbe gibi kurumlara dair sunduğu tanımlar ve tasnif dikkate alınmış, ancak bu kurumlarda yer alan derslerin muhtevasının ve ilmî kadroların zaman içerisinde çeşitlendiği, dolayısıyla kurumların işlevlerinin ve kapsamlarının değişkenlik arz ettiği tespit edilmiştir. Bu sebeple geleneksel isimlendirme ve tanımların bu kurumlardaki işleyişi, dersleri ve mansıpları anlamak için yetersiz kalabildiği görülmüştür. Buradan yola çıkarak çalışmanın ilk bölümünde ed-Dâris’te sunulan geleneksel isimlendirme ve tasnif incelenmiş, Nuaymî’nin Dımaşk eğitim kurumlarına dair sunduğu tipoloji ortaya konulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde ise kurumlarının işlevleri, sundukları derslerin ve ilmî kadroların kapsamı dikkate alınarak dar kapsamlı ve geniş kapsamlı eğitim kurumları olmak üzere ikili bir alternatif tipoloji teklif edilmiştir. Ayrıca ed-Dâris’ten elde edilen kurumların konumlarına dair veriler bir Coğrafi Bilgi Sistemleri yazılımı aracılığıyla haritaya aktarılmış, yapılan mekânsal analiz sonucunda incelenen dönemde Dımaşk’ın en önemli ilim merkezlerinin Emeviyye Camii ve Sâlihiyye bölgeleri olduğu tespit edilmiş, kurum tiplerinin şehirdeki mekânsal dağılımı ortaya konulmuştur.