The Sharia Assessment of Financial Penalties Applied for Late Payment of Debts

Creative Commons License

ZOUROB T.

Harran ilahiyat dergisi (Online), no.55, pp.261-283, 2026 (TRDizin)

Abstract

Each contract establishes a relationship based on trust, securing the obligations between the parties. Therefore, the fulfilment of obligations arising from the contract not only regulates the debt relationship between the parties but also strengthens the sense of trust between individuals. A debtor's failure to fulfil their contractual obligations on time, despite having the means to do so, is a legal problem that can cause material and moral damage to the creditor, both in their personal life and in their commercial activities. It is important to find a solution to this problem in order to remedy the damage suffered. Looking at classical Islamic jurisprudence, it is seen that debtors who breach their contractual obligations are subject to physical and liberty-restricting penalties such as imprisonment and corporal punishment, rather than financial penalties. However, the non-financial penalties imposed on those who breach their contractual obligations aim to prevent the debtor from repeating this behaviour in the future, rather than compensating the creditor for their loss. For this reason, penalties that are not financial in nature and do not directly compensate the creditor for their loss do not offer a solution to remedy the harm suffered. Therefore, it is important to find a solution to contractual breach issues that ensures justice between the parties. Taking into account the changing economic conditions and seeking solutions to the grievances caused by breaches of contract, contemporary jurists have envisaged financial penalties for those who fail to fulfil their debts on time in order to prevent breaches of contract. However, this proposed solution has sparked debates among jurists regarding the permissibility of imposing financial penalties. At the centre of the debate are differing views on whether financial penalties fall within the scope of riba, an act deemed unlawful by Allah. This study will examine the processes for compensating for damages arising from the deliberate failure to fulfil debts on time and the financial penalties envisaged for offenders. The primary aim of this study is to examine views on the financial penalties prescribed for those who breach contractual obligations within the framework of the general principles of Islamic jurisprudence. In this regard, the objective is to propose a concrete solution by defining the limits of a financial penalty system that remedies the harm caused by such breaches and ensures justice between the parties. The findings reveal that there is a difference of opinion among jurists regarding the permissibility of financial penalties. While some jurists do not consider financial penalties permissible due to concerns about usury, some jurists have stated that financial penalties for the purposes of compensation and deterrence are permissible, taking into account the material and moral damages suffered by the creditor. Among the jurists who express the view that the imposition of a financial penalty is permissible, there are differing approaches regarding the legal nature of this penalty, the types of contracts in which it may be demanded, and where the collected amount should be used. The study concluded that, as a penalty for individuals who commit offences by breaching their contractual obligations, a method should be applied whereby the debtor hands over to the creditor property equivalent in value to the amount of the debt, and the creditor retains this property for as long as the payment remains outstanding, returning it to the debtor once the period has elapsed. It is considered that this solution is the most appropriate option for establishing fairness between the parties.
Her sözleşme, taraflar arasındaki yükümlülüklerin teminat altına alındığı güvene dayalı bir ilişki zemininin oluşmasını sağlar. Bu sebeple, sözleşmeden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmesi, sadece ilgili taraflar arasındaki borç ilişkisini düzenlemez, aynı zamanda kişiler arasındaki güven duygusunu pekiştirir ve ticari hayatta istikrarı sağlar. Bir borçlunun, gücü yetmesine rağmen sözleşme yükümlülüklerini vadesinde yerine getirmemesi, alacaklının hem yaşamında hem de ticari faaliyetlerinde maddi ve manevi açıdan zarara maruz kalmasına yol açabilen hukuki bir sorundur. Yaşanan mağduriyetlerin giderilebilmesi için bu soruna çözüm getirilmesi son derece önemlidir. Klasik fıkha bakıldığında, sözleşme yükümlülüklerini ihlal eden borçlulara mali ceza yerine hapis, dayak gibi bedensel ve özgürlüğü kısıtlayan ve mali niteliği olmayan birtakım cezaların uygulandığı görülür. Ancak sözleşme yükümlülüklerini ihlal eden kişilere uygulanan mali niteliği olmayan cezalar, alacaklının zararını gidermekten ziyade, borçlunun gelecekte bu davranışı tekrar etmesine engel olmayı amaçlamaktadır. Bu sebeple, alacaklının doğrudan zararını gidermeyen mali niteliği olmayan cezalar, yaşanan mağduriyetleri gidermeye yönelik bir çözüm önerisi getirmemektedir. Dolayısıyla yaşanan sözleşme ihlali sorunlarına taraflar arasında adaleti sağlayacak şekilde bir çözümün bulunması önem taşır. Değişen ekonomik ve sosyal şartları göz önünde bulunduran ve sözleşme ihlalleri sebebiyle yaşanan mağduriyetlere çözüm bulmaya çalışan günümüz İslam hukuku araştırmacıları, sözleşme ihlallerinin önüne geçebilmek için borcunu vadesinde ve tam bir şekilde yerine getirmeyen kişilere yönelik bir takım mali cezalar ön görmüştür. Ancak bu çözüm önerisi, fukahâ arasında mali ceza uygulamasının câizliğine dair tartışmaları başlatmıştır. Tartışmaların odağında, mali cezanın Allah’ın haram kıldığı bir eylem olan ribâ kapsamına girip girmediğine ve dolayısıyla böyle bir uygulamanın İslami açıdan meşruiyet zeminine dair görüş ayrılıkları yer alır. Bu çalışmada, kasıtlı olarak borcun vadesinde yerine getirilmemesi sebebiyle ortaya çıkan zararların giderilme süreçleri ve böyle bir suç işleyen borçluya uygulanması ön görülen mali cezalar incelenecektir. Araştırmanın temel amacı, sözleşme yükümlülüklerini ihlal eden kişilere yönelik öngörülen mali cezalara dair görüşleri fıkhın genel prensipleri çerçevesinde incelemektir. Bu doğrultuda, ihlalden kaynaklı mağduriyetleri gideren ve taraflar arasında adaleti sağlayan mali bir ceza uygulamasının sınırlarını belirleyerek somut bir çözüm önerisi sunmak hedeflenmektedir. Elde edilen bulgular, mali ceza uygulamasının câizliği konusunda fukahâ arasında görüş farklılığının bulunduğunu ortaya koymaktadır. Fukahânın bir kısmı, ribâ endişesi sebebiyle mali ceza uygulamasını câiz görmezken bazı fukahâ ise, alacaklının maruz kaldığı maddi ve manevi zararları dikkate alarak tazminat ve caydırıcılık amaçlı mali ceza uygulamasının câiz olduğunu söylemiştir. Mali ceza uygulamasının câiz olduğu yönünde görüş bildiren fukahâ arasında da bu cezanın hukuki niteliği, hangi tür sözleşmelerde talep edilebileceği ve tahsil edilen bedelin nerelerde kullanılmasının gerektiği konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Çalışmanın sonucunda, sözleşme sorumluluklarını ihlal ederek suç işleyen kişilere ceza olarak; borçlunun, borç miktarına denk bir malını alacaklıya teslim etmesi ve alacaklının da bu malı, ödemenin yapılmadığı süre kadar elinde tutması, süre dolunca da alınan malı borçluya geri vermesi şeklinde bir yöntemin uygulanması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu çözüm yönteminin taraflar arasında adaleti tesis etme noktasında en isabetli seçenek olduğu düşünülmektedir.