The Patrons of Damascene Institutions of Learning (11th-16th Centuries): The Typology of Endowers and Spatial Analysis

Midilli M. E.

SAKARYA UNIVERSITESI ILAHIYAT FAKULTESI DERGISI-JOURNAL OF SAKARYA UNIVERSITY FACULTY OF THEOLOGY, vol.27, no.1, pp.54-75, 2025 (ESCI) identifier

Abstract

This article explores the patrons of institutions of learning in Damascus from the fifth/eleventh to the tenth/sixteenth centuries through the lens of Damascene historian 'Abd al-Qadir al-Nu'aymi's (d. 927/1521) al-Darisfi Tarikh al-Madaris, a book devoted exclusively to the history of madrasas and other educational institutions in Damascus. A quadruple typology is developed for patrons/endowers who contributed to the institutionalization of learning in the city, and the findings indicate that 83 institutions were endowed by the military elite (umara'), 65 by scholars ('ulama'), 46 by members of ruling dynasties, and 13 by notables (i.e. merchants and artisans). The first educational institutions in Damascus were endowed during the Fatimid period (n=4). The process of institutionalization, which progressed slowly under the Seljuks (n=2) and Tughtiginid rule (n=7), reached its first significant phase during the Zangid period (n=15). Distinctively, however, the most substantial increase occurred during the Ayyubid (n=100) and Mamluk periods (n=96). According to the spatial analysis using Geographical Information Systems (GIS), all four types of endowers concentrated their institutions of learning in the Umayyad Mosque area, which is the political and cultural center of the city. This region was followed by the Salihiyya quarter to the north and the Sharafayn district to the west, parallel with the city's spatial expansion over time. Educational institutions of various scales, endowed by philanthropic patrons from diverse segments of society, such as dynasty members, amirs, civil bureaucrats, scholars, women, merchants, and artisans, contributed to the formation of an extensive institutional network in Damascus during the period under study.

Bu makalede müstakil olarak medreselerin ve diğer eğitim kurumlarının tarihini konu edinmesi bakımından İslâm telif tarihinde benzersiz bir konuma sahip olan Dımaşklı tarihçi Abdülkâdir en-Nuaymî’nin (ö. 927/1521) ed-Dâris fî târîhi’l-medâris adlı kitabı üzerinden 5. (11.) yüzyıldan 10. (16.) yüzyıla uzanan süreçte Dımaşk eğitim kurumlarının hâmileri incelenmektedir. Sosyal statüleri dikkate alınarak Dımaşk’ta eğitimin kurumsallaşmasına katkı sağlayan bu vâkıflar için (1) sultanlar ve hanedan mensupları, (2) ümerâ, (3) ulemâ ve (4) eşraf olmak üzere dörtlü bir tipoloji geliştirilmiş ve vâkıfların eğitim kurumlarıyla ilişkisi mekansâl analize tabi tutulmuştur. Araştırma sonucunda bu dönemde Dımaşk’ta inşa edilen eğitim kurumlarının 83’ünün ümerâ, 65’inin ulemâ, 46’sının hanedan mensupları ve 13’ünün eşraf tarafından vakfedildiği tespit edilmiştir. Bu vâkıfların hangi devletler döneminde vakıflarını kurdukları da kayıt altına alınmıştır. Buna göre ilk eğitim kurumları Fâtımîler (372-468/982-1075) döneminde vakfedilmiş, Selçuklu (468-497/1075-1104) ve Tuğteginli (497-549/1104-1154) hakimiyetinde yavaş seyreden kurumsallaşma ilk ciddi evresini Dımaşk’ı merkez edinen Zengîler (549-570/1154-1174) döneminde yaşamış ancak belirgin bir şekilde en fazla vakıfta bulunulan zaman dilimi sırasıyla Eyyûbîler (570-658/1174-1260) ve Memlükler (658-922/1260-1516) dönemleri olmuştur. Coğrafi Bilgi Sistemleri (GIS) kullanılarak yapılan mekânsal analiz neticesinde dört vâkıf tipinin de eğitim kurumlarını şehrin siyasi ve kültürel merkezi olan Emeviyye Camii bölgesinde yoğunlaştırdığı, bunu şehrin mekânsal gelişimine paralel olarak kuzeydeki Sâlihiyye ve batıdaki Şerefeyn bölgelerinin takip ettiği tespit edilmiştir. Hanedan mensupları, emîrler, bürokratlar, âlimler, kadınlar, tacirler ve zanaatkarlar gibi toplumun farklı kesimlerinden hayırsever vâkıflar tarafından kurulan muhtelif büyüklükteki eğitim müesseseleri Dımaşk’ta geniş bir kurumlar ağının oluşmasına katkı sağlamıştır.