Rasyonel Aktör Modeli Kapsamında Çok Uluslu İşletmelerin Agresif Vergi Planlaması Eğilimlerinde OECD’nin BEPS Yaklaşımı ve Türk Vergi Hukukuna Etkileri
Prof. Dr. Esfender Korkmaz’a Armağan, CİLT II, Nazan Susam,Murat Şeker, Editör, Seçkin Yayıncılık, Ankara, ss.849-881, 2026
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
- Basım Tarihi: 2026
- Yayınevi: Seçkin Yayıncılık
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Sayfa Sayıları: ss.849-881
- Editörler: Nazan Susam,Murat Şeker, Editör
- İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Rasyonel aktör modeli kapsamında çok uluslu işletmelerin uluslararası vergi hukuku kuralları aracılığıyla vergi yüklerini minimize etme çabaları temel bir fayda maksimizasyonu stratejisidir. Rasyonel birer aktör olan bu işletmeler, ulusal vergi mevzuatları arasındaki uyumsuzlukları sınır ötesi faaliyetleri için yasal arbitraj fırsatı olarak değerlendirmektedir. Bu fırsatın kullanımı, vergi kaçırma ve vergiden kaçınma eğilimlerinin belirleyiciliği bakımından yalnızca hukuki bir sınır ihlaline indirgenemeyecek kadar çok parametreye bağlıdır. Nitekim bu eğilim; denetim riski, cezalar ve itibar kaybı gibi maliyet unsurlarının, sağlanacak vergisel avantajlar ile kıyaslandığı bir fayda-maliyet analizinin sonucudur.
Bu çalışma, söz konusu rasyonel davranış eğilimini çok uluslu işletmeler açısından incelemekte ve bu eğilimin küresel zararlarından korunmak için uluslararası hukuktaki en kapsamlı ve güncel önlem olan Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) Eylem Planı’nı hukuki bir zeminde ele almaktadır. Çalışmanın amacı, çok uluslu işletmelerin vergi arbitrajı sağlamaya yönelik agresif vergi planlaması faaliyetlerinin nasıl sınırlandırılacağını ve bu sınırlandırmada BEPS Eylem Planı’nın etkinliğinin nasıl artırılacağını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda çalışmada, uluslararası düzeyde mezkûr Planın etkileri incelenmiş ve Türkiye özelinde bu etkiler, başta 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu olmak üzere çeşitli kanunlar üzerinden somutlaştırılmıştır. Bu somutlaştırma için transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı, örtülü sermaye ve kontrol edilen yabancı kurum kazancı müesseseleri ile son ihdas edilen yerel ve küresel asgari tamamlayıcı kurumlar vergisinin rasyonel aktör modeli kapsamında yasal arbitraj engelleyici rolleri ele alınmıştır. Ancak özellikle asgari verginin gelişmekte olan ülkeler bakımından potansiyel olumsuz etkileri, Eylem Planı’na uyum sürecinde bu ülkelerin yapısal eksikliklerini telafi etme zorunluluğunu da beraberinde getirmiştir. Bu kapsamda çalışmada Eylem Planı’nın arbitraj engelleyici rolü ile potansiyel olumsuz etkileri normatif bir bakış açısıyla ele alınmıştır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerden biri olan Türkiye için riskli alanların varlığına dikkat çekilerek, bu risklerin minimize edilmesi için değerlendirmelerde bulunulmuş ve sonuç kısmında geleneksel teşviklerin yerine harcama tabanlı alternatif bir teşvik önerisi sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Rasyonel aktör modeli, çok uluslu işletme, agresif vergi planlaması, BEPS eylem planı, matrah aşındırma ve kâr aktarımı, vergi arbitrajı.
JEL Sınıflandırması: F23, F6, H26, H32, K33, K34.
Within the scope of the rational actor model, the efforts of multinational enterprises to minimize their tax burdens through international tax law rules constitute a fundamental utility maximization strategy. As rational actors, these enterprises consider the mismatches between national tax legislations as legal arbitrage opportunities for their cross-border activities. The utilization of this opportunity depends on a multitude of parameters that cannot be reduced merely to a legal boundary violation in determining the tendencies of tax evasion and tax avoidance. As a matter of fact, this tendency is the result of a cost-benefit analysis in which cost elements such as audit risk, penalties, and loss of reputation are compared with the tax advantages to be obtained.
This study examines the aforementioned rational behavioral tendency from the perspective of multinational enterprises and addresses the Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) Action Plan, which is the most comprehensive and current measure in international law to protect against the global damages of this tendency, on a legal basis. The study aims to reveal how the aggressive tax planning activities of multinational enterprises aimed at achieving tax arbitrage can be restricted and to demonstrate the effectiveness of the BEPS Action Plan in this restriction. In this direction, the study analyzes the effects of the aforementioned Plan at the international level and concretizes these effects specifically for Türkiye through various laws, particularly the Corporate Tax Law No. 5520. For this concretization, the roles of disguised profit distribution through transfer pricing, thin capitalization, and controlled foreign company institutions, as well as the recently enacted domestic and global minimum top-up corporate tax, in preventing legal arbitrage within the scope of the rational actor model are discussed. However, the potential negative effects of the minimum tax, particularly for developing countries, have also brought about the necessity for these countries to compensate for their structural deficiencies during the compliance process with the Action Plan. In this context, the study addresses the arbitrage-preventing role and the potential negative effects of the Action Plan from a normative perspective. Drawing attention to the existence of risk areas, particularly for Türkiye as a developing country, the study provides evaluations aimed at minimizing these risks and presents an expenditure-based alternative incentive proposal in the conclusion section to replace traditional incentives.
Keywords: Rational actor model, multinational enterprise, aggressive tax planning, BEPS action plan, base erosion and profit shifting, tax arbitrage.
JEL Classification: F23, F6, H26, H32, K33, K34.