Betimleyerek Tasarım: YZ Destekli Biçim Geliştirmede Betimleyici Yazma Yeterliliği ve Öğrenme Deneyimi

uTAK 2026 – Ulusal Tasarım Araştırmaları Konferansı, Ankara, Türkiye, 9 - 11 Eylül 2026, (Yayınlanmadı)

Üretken yapay zekâ araçlarının tasarım süreçlerine eklemlenmesi, biçim verme

eyleminin dilsel ve bilişsel temellerini yeniden tartışmaya açmaktadır. Bu

çalışma, betimleyici yazma yeterliliğinin yapay zekâ destekli biçim geliştirme

sürecindeki işlevini incelemeyi ve anlamsal farklılık ölçeği odaklı pedagojik

müdahalenin bu yeterliliği artırıp artırmadığını sorgulamayı amaçlamaktadır.

Çalışma, 26 tasarım öğrencisiyle yürütülmüş; eşzamanlı paralel karma yöntem

deseni benimsenmiştir. Tek gruplu ön-test/son-test yapısında anlamsal

farklılık ölçeği (AFÖ) sunumu ve akran değerlendirmesinden oluşan müdahale

uygulanmış; betimleyici yazma metinleri dört kategorili rubrikle (kavramsal

açıklık, teknik dil yetkinliği, sözdizimsel kontrol, kavramsal bağlantı)

puanlanmış ve aynı metinler Gemini aracılığıyla görselleştirilerek iteratif istem

geliştirme sürecine başlangıç noktası oluşturmuştur. Bulgular üç düzeyde öne

çıkmaktadır: (1) müdahale sonrasında betimleyici yazma performansında

istatistiksel olarak anlamlı ve orta etkili bir artış gözlenmiş, bu artış ağırlıklı

olarak teknik dil yetkinliği kategorisinde gerçekleşmiştir; (2) dil

yeterliliğindeki gelişim YZ çıktı kalitesini olumlu etkilemiş, ancak tasarımcı

niyeti ile algoritmik yorum arasındaki kavramsal boşluğu kapatmaya

yetmemiştir; (3) rubrik ve akran değerlendirmesi, öğrencilerin YZ ile kurduğu

tasarım diyaloğunu hem anlık hem de geriye dönük olarak yansıtmalarını

mümkün kılan pedagojik bir iskelet işlevi görmüştür. Çalışma, AFÖ temelli

betimleyici yazma yeterliliğini ölçülebilir bir tasarım becerisi olarak ele

almakta; YZ entegrasyonunun kavramsal boşluk, psikolojik sahiplik ve bilişsel

derinlik üzerindeki olası etkilerine dair bulgular sunmaktadır.