Akademik Veri Yönetim Sistemi
22. Ulusal Psikoloji Kongresi, Bursa, Türkiye, 3 - 05 Ekim 2025, sa.20007, ss.525, (Özet Bildiri)
Giriş ve Amaç:İslam medeniyeti tarihinde müzikle tedavinin esaslarını kurmaya çalışan isimlerden biri olan Farabi, Kitabül-Musiki-Kebir adlı kitabında belirli makam müziklerini dinlemenin belirli duyguları açığa çıkardığını iddia etmiştir. Örneğin Rast, Uşşak, Büzürk, Kuçek, Rehavi ve Hicaz makamları, sırasıyla, neşe/huzur, gülme, korku, hüzün, sonsuzluk ve alçakgönüllük hissi uyandırmaktadır. Günümüzde Farabi’nin bu iddiaları değişik kaynaklarda atıf edilmekte ve okuyucular bu iddialar temelinde değişik makamları dinlemeye yönlendirilmektedir. Ancak bilimsel literatür incelendiğinde, Farabi’nin makamlar ve duygular arasında kurduğu ilişkiyi sorgulayan deneysel çalışmalara rastlanmamıştır. Mevcut deneysel çalışma, yukarıda sıralanmış olan makam müziklerini dinlemenin, Farabi’nin iddia ettiği duyguları çıkartıp çıkartmayacağını incelemek üzere tasarlanmıştır. Yöntem:Bu çalışmaya, 19-43 yaş aralığında, profesyonel müzik eğitimi almamış toplam 70 kişi katılmıştır. Makam müziklerini dinlenme sırasını dengelemek amacıyla katılımcılar 6 alt gruba blok random usulde atanmıştır. Deneyin başında ve sonunda katılımcıların duygularını değerlendirmek için PANAS ölçeği uygulanmıştır. Deney boyunca her bir katılımcıya 6farklı makam müziği (büzürk, hicaz, kuçek, rast, rehavi, uşşak) bilgisayar üzerinden ve kulaklıkla dinletilmiştir. Her bir makam belirli bir süre dinletildikten sonra, katılımcılar sırasıyla o makamın ne kadar tanıdık olduğunu, ne kadar neşeli/hüzünlü olduğunu ve ne kadar hoş bulduklarını Likert tipi ölçek üzerinden 1-9 arasında puanlamışlardır. Bundan sonra, aralarında Farabi’nin makamlarla ilişkilendirdiği duygu isimlerinin de olduğu, 24 farklı duygu kelimesi teker teker ekranda gösterilerek, katılımcıların dinlemekte oldukları makamın her bir duyguyu hangi ölçüde uyandırdığını puanlaması istenmiştir. Deneyin bilgisayar üzerinden akışı PsychoPy programı ile sağlanmıştır. Bulgular:Toplam 66 katılımcının verisi analize dahil edilmiştir. Katılımcılardan deneyin başında ve sonunda toplanan pozitif ve negatif PANAS puanlarının ortalamaları 2 (ön-son test) x 2 (pozitif-negatif) grup-içi ANOVA ile analiz edilmiştir. Bu analiz, pozitif PANAS puanlarının deney boyunca değişmediğini ancak negatif puanların deneyin sonunda anlamlı düzeyde düştüğüne işaret etmiştir. Her bir makama yönelik toplanan tanıdıklık, hüzün-neşe ve hoşnutluk puanlarının makamlara ve alt gruplara göre farklılaşıp farklılaşmadığını anlamak için, her bir bağımlı değişken için ayrı olmak üzere, 6 (makam) x 6 (alt grup) karma ANOVA yapılmıştır. Bu analizler sonucunda her bir bağımlı değişken için makam etkisi ve makam x alt grup etkileşimi anlamlı düzeyde çıkmıştır. Katılımcıların makam dinlerken neşe/huzur, gülme, korku, hüzün, sonsuzluk ve alçakgönüllük duygularına yönelik yaptıkları puanlamalar, her bir duygu için ayrı ayrı olmak üzere, 6 (makam) x 6 (alt grup) karma ANOVA ile analiz edilmiştir. Bu analizler sonucunda, her bir duygu puanı için makam etkisi anlamlı bulgulanmıştır. Ayrıca makam x alt grup etkileşimi, hüzün, gülme ve huzur duygu puanları için anlamlı düzeyde çıkmıştır. Tartışma ve Sonuç:Katılımcıların deney sonrası negatif PANAS puanlarının anlamlı düzeyde düşmesi, deney boyunca negatif duygulanımın azaldığına işaret etmektedir. Bazı analizler sonucunda bulgulanan anlamlı makam x alt grup etkileşimi, makam müziklerini dinleme sırasının puanlamalar üzerinde karıştırıcı etki yaptığına işaret etmiştir. Farabi’nin iddiaları değerlendirildiğinde, bazı makamların bazı duyguları Farabi’nin beklediği yönde uyandırabileceği görülmüş ise de sonuçlar Farabi’nin iddiaları kısmen desteklemektedir. Anahtar Kelimeler: Muizk, Biliş, Farabi, makam müziği, duygular