Yasama Seçimlerinde Sıralamalı Oylama Uygulamaları

Sıralamalı oylama modelleri seçmenlere adaylar arasından sıralama yapma olanağı sunan modellerdir. Alternatif Oylama (AV), Devredilebilir Tek Oy (STV) ve Borda sayımı uygulama örneklerine rastlanılan sıralamalı oylama modelleri içerisinde değerlendirilebilir. AV ve STV transferli, Borda sayımı ise puanlamalı hesaplama yöntemi kullanır. AV ve STV arasındaki temel fark bölge büyüklüğüne yöneliktir. AV yalnızca bir adayın kazanan olacağı dar bölge seçim çevrelerinde uygulanırken STV’de bölge büyüklükleri değişiklik gösterebilir. Avustralya’da AV’ye “çoğunluk tercihli yöntem” STV’ye “kota tercihli yöntem” adı verilir.

AV dar bölge uygulamalarında %50+1 alan aday kazanır ve diğer tercihlerin dikkate alınması gerekmez. Ancak hiçbir aday çoğunluğu sağlayamamışsa en az oy alan aday elenerek o adayı birinci tercihinde gösterenlerin ikinci tercihleri birinci tercihmiş gibi diğer adaylara transfer edilir. Bu durumda da çoğunluğu sağlayan aday olmazsa yine en az oy sahibi olan aday elenerek hesaplama devam eder. Kazanan aday için çoğunluk şartı araması nedeniyle literatürde AV çoğunlukçu modeller arasında sayılır ancak genellikle FPTP gibi çoğunlukçu modellere nazaran daha orantılı sonuçlar doğurur ve daha geniş bir seçenek yelpazesi sunar.

STV modeli ise geniş bölge seçim çevreleri kullanılması nedeniyle genellikle AV’den daha orantılı sonuçlar doğurur. STV’de kazananı belirlemek için bölge büyüklüğüne göre uygulanan kotalar söz konusudur. Uygulamada en yaygın olarak Droop kotası (geçerli oy/aday sayısı+1) kullanılmaktadır. Kotayı geçen adaylar doğrudan kazanır. Kalan sandalyeler için önce kotayı geçen oylar orantılı olarak diğer tercihlere transfer edilir sonra en az oy alan adayın elenmesi usulüne geçilir ve sandalyeler doldurulana kadar işlem devam eder.

Borda sayımı ise seçmenlerin adayları sıraladığı ve adaylara bunun karşılığında bir puan atanan modellerdir. En yüksek puan alan aday kazanan olur. Bir aday bazen çoğunluğu sağlamış olsa dahi diğer tercihlerin büyük çoğunluğunda son sıralarda yer alıyorsa kazanan olamayabilir.

Bu çalışmada yaygın olmaması nedeniyle özellikle Türkçe literatürde kendisine yeterince yer bulamamış olan bu üç modelin yasama meclisi seçimleri uygulamaları arasındaki farklılıklara değinilerek karşılaştırmalı bir analiz yapılacaktır. Bulgular olarak ise uygulama gerekçeleri ve eleştirilen tarafları örneklerle birlikte tartışılmaya çalışılacaktır.