Yapay Zekâ ve Kendilik Bilinci: Kant’ın Apperzeption Kavramı Üzerinden Bir Tartışma
Yapay Zekaya Felsefi Yaklaşımlar, Özgüç Güven,Filiz Didem Çoban Sarı, Editör, Istanbul University Press, İstanbul, ss.57-74, 2026
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.26650/bs/ah11t3.2026.002-5.05
- Yayınevi: Istanbul University Press
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Sayfa Sayıları: ss.57-74
- Editörler: Özgüç Güven,Filiz Didem Çoban Sarı, Editör
- İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu çalışma, yapay zekâ ve kendilik bilinci sorununu, Kant’ın apperzeption kavramı üzerinden tartışmayı amaçlamaktadır. Yapay zekâ araştırmalarında temel sorulardan biri, bir makinenin yalnızca akıl yürütme, problem çözme ve çevreye uyum sağlama gibi işlevleri yerine getirip getiremeyeceği değil, aynı zamanda kendisine ilişkin birlik ve bilinç taşıyıp taşıyamayacağıdır. Bu çerçevede çalışma, önce yapay zekâya ilişkin başlıca yaklaşımları ve işlevselci zihin kuramı bağlamında yapay zekânın olanaklılığını tartışır. Ardından Kant’ın transendental psikolojisinin bu tartışmaya nasıl katkı sağlayabileceği araştırılmaktadır. Bu çalışmada transendental psikoloji, Patricia Kitcher’ın Kantçı transendental yönteme getirdiği yeniden yorumlama çerçevesinde ele alınır. Kitcher, apperzeption’un transendental birliğini bir kendilik bilinci olarak değil, bilişsel durumların sentez yoluyla bağlanması biçiminde yorumlar. Bu yorum, Kant’ın zihinsel birlik konusunda kuşkuculuğa verdiği yanıtı, metafizik bir benlik yerine bilişsel süreçler üzerinden açıklamayı olanaklı kılar. Böylece transendental psikoloji, bilişin gerçekleşebilirliğine ve apperzeption’a ilişkin işlevselci bir yorum ortaya koyar. Bu işlevselci yorum sayesinde, yapay zekâyı Kantçı bakış açısından tartışabilmenin olanaklı olduğu iddia edilmektedir. Bu iddia savunulurken, Kant’ta kendilik bilincinin epistemolojik önemini vurgulayan ve işlevselci okumanın Kant felsefesiyle uyumlu olmadığını işaret eden görüşlere de kısaca yer verilmiştir. Bu değinilerin ardından, Kant’ın biliş ve apperzeption kuramının işlevselci yorumunun, yapay zekâ çalışmalarına sunabileceği katkı değerlendirilmiştir. Ulaşılan temel sonuç, işlevselci yorumun yapay zekâ çalışmalarını metafizik bir bilinç probleminden çıkararak, bilişsel düzenlemenin koşullarına yönelttiğidir. İşlevselci yorum yalnızca tarihsel bir okuma değil, aynı zamanda çağdaş biliş ve yapay zekâ kuramları için önemli bir model sunar.
This study aims to discuss the problem of artificial intelligence and self-consciousness through Immanuel Kant’s concept of apperception. One of the central questions in artificial intelligence research is not merely whether a machine can perform functions such as reasoning, problem-solving, and adapting to its environment, but also whether it can possess a unity and consciousness of itself. Within this framework, the study first examines the main approaches to artificial intelligence and discusses the possibility of artificial intelligence in the context of functionalist theories of mind. It then investigates how Kant’s transcendental psychology can contribute to this debate. In this study, transcendental psychology is addressed within the framework of Patricia Kitcher’s reinterpretation of the Kantian transcendental method. Kitcher interprets the transcendental unity of apperception not as a form of self-consciousness, but as the connection of cognitive states through synthesis. This interpretation makes it possible to explain Kant’s response to skepticism about mental unity in terms of cognitive processes rather than a metaphysical doctrine of the self. Thus, transcendental psychology offers a functionalist interpretation of cognition and apperception. The article argues that this functionalist interpretation makes it possible to discuss artificial intelligence from a Kantian perspective. In defending this claim, the study also briefly considers views that emphasize the epistemological importance of self-consciousness in Kant and argue that a functionalist reading is incompatible with his philosophy. Following these considerations, the study evaluates the contribution that a functionalist interpretation of Kant’s theory of cognition and apperception can make to contemporary artificial intelligence research. The main conclusion reached is that the functionalist interpretation redirects artificial intelligence research away from a metaphysical problem of consciousness toward the conditions of cognitive organization. In this respect, the functionalist reading is not merely a historical interpretation but also provides a significant model for contemporary theories of cognition and artificial intelligence.