Akademik Veri Yönetim Sistemi
22. Ulusal Psikoloji Kongresi, Bursa, Türkiye, 3 - 05 Ekim 2025, sa.20004, ss.592, (Özet Bildiri)
Giriş ve Amaç: Öğrenme Psikolojisi alanında bloklama etkisinin insan ve hayvanlarda benzer mekanizmaya bağlı olup olmadığı sorgulanmaktadır. İnsanlarda bloklama etkisi, nedensellik öğrenme görevleriyle incelenebilmektedir. Bu görevlerde katılımcılara, örneğin, A yiyeceğinin tek başına alerjiye (+) neden olduğunu gösteren A+ denemeleri, A ve X yiyecekleri birlikte sunulduğunda alerji oluştuğunu gösteren AX+ denemeleri ve iki farklı yiyeceğin birlikte sunulduğunda alerji oluştuğunu gösteren kontrol amaçlı kullanılan BY+ denemeleri karışık sırada verilmektedir. Bu eğitim sürecinin ardından, test aşamasında A, B, X ve Y yiyecekleri tek başına katılımcılara sunulmaktadır. Katılımcıların, X’e yönelik alerji tahminleri, diğer yiyeceklere kıyasla anlamlı şekilde düşükse, bloklama etkisi gösterilmiş kabul edilmektedir. Mevcut çalışma, Jones, Zaksaite ve Mitchel’in (2019) bloklama etkisine dair ortaya attıkları iddiaları incelemeye yönelik bir pilot çalışma niteliğindedir. Araştırmacılar, bir nedensellik görevi kullanarak, denemelerin %25’inin hastalıkla ilişkilendirildiği grupta bloklama etkisi bildirirken, denemelerin %75’inin hastalıkla ilişkilendirildiği grupta bloklama etkisini bulgulayamamıştır. Bu bulgular temelinde, hastalıkla ilişkilendirilen eğitim denemelerinin oranının, bloklama etkisini belirlediğini savunmuşlardır ancak araştırmacılar, bulguladıkları gruplar arası farklılaşmanın, bu iki grubun eğitim aşamasında farklı kestirme kurallar kullanmış olmasından kaynaklanabileceği ihtimalini değerlendirmemiştir. Örneğin, Deney 1’de Grup %75 için eğitim aşamasında tek başına sunulan uyaranlar (A+, D+, E+, F−) genellikle ‘karın ağrısı var’ bilgisiyle eşleştirilmiştir. Bu nedenle, Grup %75, “Bir yiyecek tek başına sunulduğunda genellikle karın ağrısına yol açmaktadır” kuralına başvurduğu için bloklama etkisi göstermemiş olabilir. Bu ihtimali değerlendirmek amacıyla yürüttüğümüz deneyde, Jones ve arkadaşlarının (2019) kullandığı Grup %75-12 ile söz konusu kestirme kuralın kullanılmasının engellendiği farklı bir grup (Grup %75-16) karşılaştırılmış ve Grup %75-16’nın bloklama etkisini göstermesi beklenmiştir. Yöntem: Mevcut çalışmada, 19-32 yaş aralığında toplam 35 katılımcı, iki farklı gruba (Grup %75-12 ve Grup %75-16) blok random yöntemiyle atanmıştır. Deneyin eğitim aşaması, 24 bloktan oluşmuştur. Her bir blokta Grup %75-12’ye 12 farklı deneme türü sunulurken; Grup %75-16’ya 16 deneme türü sunulmuştur. Her bir eğitim denemesinde, katılımcılara bilgisayar ekranından çeşitli yiyecek uyaranları sunulmuş ve bu uyaranların karın ağrısına neden olup olmadığını tahmin etmeleri istenmiştir. Katılımcılar, ‘karın ağrısı var’ veya ‘karın ağrısı yok’ seçeneklerinden birini seçmiş ve ardından yanıtlarının doğruluğu hakkında geri bildirim almışlardır. Test aşamasında ise, katılımcılardan, kendilerine tek tek sunulan hedef uyaranların (A, B, C, X, Y, Z) karın ağrısına neden olma olasılığını, 0 (hiç olmaz) ile 10 (kesinlikle olur) arasında derecelendirmeleri istenmiştir. Bu aşamada, katılımcılara geri bildirim verilmemiştir. Deneyin yürütülmesi ve verilerin toplanması psychopy programı ile sağlanmıştır. Bulgular: Katılımcıların test aşamasında her bir hedef uyaran için yaptıkları nedensellik derecelendirmeleri, 2 (Grup) x 6 (Uyaran) karma desene uygun ANOVA kullanılarak analiz edilmiştir. Bu kapsamda grubun temel etkisi (p = .620) ile grup ve uyaran türünün etkileşim etkisinin (p = .961) anlamlı düzeyde olmadığı görülmüştür. Uyaran türünün temel etkisi (p = .000) ise anlamlı düzeyde olmasına rağmen, izleyen ikili karşılaştırmalar, bloklama etkisi ile uyumlu çıkmamıştır. Tartışma ve Sonuç: Sonuçlar, Jones ve arkadaşlarının (2019) bulgu ve iddialarıyla uyumludur; her iki grupta bloklama etkisi gözlenmemiştir. Bu sonuçlar, Grup %75-12’nin bloklama etkisi göstermemesinin, kestirme kural kullanımına bağlı olmadığına işaret etmektedir. Bununla birlikte, Jones ve arkadaşlarının (2019) Grup %25 için bildirdiği bloklama etkisinin farklı bir kestirme kural kullanımına bağlı olup olmadığının gelecekte ayrıca incelenmesi önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: bloklama etkisi, nedensellik öğrenmesi, sonuç ile eşleşme kuralı, ALERJİ GÖREVİ