KADER VE EF’ÂL-İ İBÂD

in: SİSTEMATİK YAKLAŞIMLA KELÂM ARAŞTIRMALARI, Ekram Uysal, Editor, Mütercim Yayınları, Batman, pp.205-220, 2020

Kulların fiilleri, fiilin çoğulu olan ef’al kelimesiyle, kul anlamına gelen “abd”in

çoğulu olan “ibâd” kavramının izafetinden oluşan bir terkiptir. Kelâmcılar insanların

fiillerini “zorunlu/ızdırârî” ve “ihtiyarî” olmak üzere iki şekilde ele almaktadırlar.

Kulların fiilleriyle ilgili ihtilafın odak noktasını kulun ihtiyârî fiilleri oluşturduğundan

zorunlu fiillerle ilgili herhangi bir ihtilaf görülmemektedir. Burada ihtiyârî fiillerin

mahlûk olup olmadığı önemli bir kelâmî probleme işaret etmektedir; ihtiyârla

birlikte, kesb başta olmak üzere diğer kavramlar da gündeme gelmektedir. Kulların

sevap ve cezaya müstahak olmaları neticede bu tercihe bağlanmakta olduğundan

meseleyi bu açıdan ele almak önem arz etmektedir.

Öte yandan Kur’an’ın ilgili âyetlerine bakıldığında “cebr” ifade eden âyetlerle

birlikte “fiili kula nispet eden (tefviz)” âyetler de bulunmaktadır. Cebriyye mezhebi

birinci gruptaki âyetleri alırken, Kaderiyye ve Mu‘tezile ikinci gruptaki âyetler üzerinde

durmaktadır. Ehl-i sünnet kelâmcıları bu iki grup âyeti mezcederek kulun taat

ve masiyetinin de varlığına dikkat çekmek suretiyle sorumlu ve özgür bir varlık olmasını

ispatlamaya çalışmıştır.