Avrupa Birliği ve Türk Hukukunda Havayolu Yolcu Hakları
Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2026
- Yayın Türü: Kitap / Araştırma Kitabı
- Basım Tarihi: 2026
- Yayınevi: Vedat Kitapçılık
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Havayolu ile
yolcu taşımacılığı, son yarım yüzyılda[ ayrıcalıklı bir ulaşım biçimi olmaktan çıkarak, teknolojik gelişmeler ve uçuşların
ucuzlaması nedeniyle, kitlesel bir hizmete dönüşmüştür. Düşük maliyetli havayolu
taşıma işletmelerinin yaygınlaşması, paket turların artması ve aktarmalı uçuş
ağlarının genişlemesiyle birlikte havayolu ile yolcu taşımacılığı, kişilerin iş
veya özel seyahatlerinde vazgeçilmez bir taşıma türü hâline gelmiştir. Ne var
ki yoğunlaşan hava trafiği ve kârlılık baskısı, yolcuların planlanan zamanda varma
yerine ulaşmaların da sorun ve sıkıntılara yol açmaktadır. Boş koltuk riskini
azaltmak amacıyla fazla bilet satılması, uçakların dönüş ve rotasyon
sürelerinin asgariye indirilmesi, teknik arızalar, olumsuz hava koşulları ve
hava trafik kısıtlamaları; yolcunun uçuşa kabul edilmemesi, uçuşun iptal
edilmesi veya uzun süre gecikmesi sonucunu doğurmaktadır.
Bu
aksaklıkların yolcu bakımından doğurduğu sıkıntılar, havaalanında geçirilen
bekleme süresiyle sınırlı kalmamaktadır. Kaçırılan bağlantılı uçuşlar, iş ve
özel yaşama ilişkin kayıplar ile seyahatin amacının kısmen veya tamamen boşa
çıkması da bu sonuçlar arasındadır. Bu zararların klasik sorumluluk hukuku
araçlarıyla giderilmesi, gerek havayolu işletmeleri gerekse yolcular
bakımından, zararın ispatı, miktarı, illiyet bağı ve tazminatın tespiti açısından
önemli riskler barındırmaktadır. Varşova sisteminden Montreal Konvansiyonuna
uzanan uluslararası hava taşıma hukuku, taşıyıcının gecikmeden doğan
sorumluluğunu düzenlemekle birlikte, bu sorumluluğu zararın ispatına ve tazminat
ilişkin belirli sınırlara bağlamaktadır. Taşıma sürecini düzenleyen
Konvansiyonlar, süreç başlamadan önceki aşamaya ilişkin, fazla rezervasyon
nedeniyle uçuşa kabul edilmeme, uçuşların tehiri ve iptali gibi hususları
doğrudan düzenlememiştir. Tek tek bakıldığında küçük, toplamda ise önemli
boyutlara ulaşan bu mağduriyetler karşısında bireysel zarar ispatına dayanan
bir tazmin modeli, yolcuyu çoğu zaman hak arama yolundan caydırmaktadır. Taşıma
koşullarının hava taşıma işletmelerince genel işlem koşulları yoluyla tek
taraflı olarak belirlenmesi de, sözleşme ilişkisinde ekonomik bakımdan zayıf
konumda bulunan yolcunun korunması ihtiyacını ayrıca artırmaktadır.
AB, yolcuların
yaşadığı bu sorunları çözmek ve onlara yüksek düzeyde bir koruma sağlamak
amacıyla, fazla rezervasyondan kaynaklanan uçuşa kabul edilmemeyi düzenleyen
295/91 sayılı Tüzük yerine, 11 Şubat 2004 tarihli ve 261/2004 sayılı Tüzüğü
kabul etmiştir. Tüzük, uçuşa kabul edilmeme, uçuş iptali ve
uzun gecikme hâllerini düzenlemektedir. Bu durumlarda yolcular, uçuş mesafesine
göre belirlenen maktu bir tazminat, bilet ücretinin iadesi veya güzergâh
değişikliği şeklinde destek hizmetleri; yeme-içme, iletişim ile konaklamayı
kapsayan bakım hizmetleri haklarına sahiptir. Tüzük, yolcu ile hava taşıma
işletmesi arasında bir menfaat dengesi kurmayı değil, yolcunun hava taşıma
işletmeleri karşısındaki konumunu güçlendirmeyi hedeflemektedir. Bu yönüyle
Konvansiyonlarda düzenlenmeyen süreç riskleri, “yolcu hakları” başlıklı yeni
bir hukuki düzen kurulması, ayrıca diğer taşıma türlerinde de benzer
düzenlemelerinin yapılmasına da yol açmıştır.
AB 261/2004
sayılı Tüzüğünü yorumlama hakkı ABAD’a aittir ve üye ülkelerdeki mahkemelerce
sıkça ön karar talebinde bulunulmaktadır. Ayrıca Tüzüğünün uygulanmasını
göstermek ve uygulama birliği sağlamak amacıyla Avrupa Komisyonu tarafından
yorum kılavuzları da çıkartılmıştır. Böylece somut ve yeknesak bir uygulama
oluşturulmaktadır.
Türk hukuku
da AB müktesebatına uyum çalışmaları çerçevesinde, 261/2004 sayılı Tüzük esas
alınarak, Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik
(SHY-Yolcu) hazırlanarak 3 Aralık 2011 tarihli ve 28131 sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanmıştır. SHY-Yolcu’da, uçuşa kabul edilmeme, iptal ve gecikme hâllerinde
mehazına büyük ölçüde paralel haklar tanımakla birlikte, ondan bazı önemli noktalarda
ayrılmaktadır. SHY-Yolcu, Türk hava taşıma işletmelerinin Türkiye'ye ve
Türkiye'den gerçekleştirdiği bütün uçuşlara uygulanırken, yabancı taşıyıcılar
bakımından yalnızca Türkiye'den kalkan uçuşları kapsamaktadır. Mehaz Tüzükten
farklı olarak, ücretsiz veya doğrudan ya da dolaylı olarak kamuya açık olmayan
indirimli bir tarifeyle seyahat eden yolcular da SHY-Yolcu kapsamındadır.
Yönetmelikte ayrıca 1.500 kilometreye kadar olan uçuşlarda iç hat ve dış hat
ayrımı yapılmış ve iç hat yolcusu için daha düşük bir tazminat tutarı (100Avro)
getirilmiştir. Olağanüstü hâl kavramını ise ABAD içtihadında geliştirilen iki
temel unsuru yansıtmaksızın bir örnekler listesiyle tanımlamaktadır.
Bunlara ek
olarak 10 Aralık 2024 tarihli değişiklikle Yönetmeliğin 7. maddesine üçüncü bir
fıkra eklenmiştir. Bu fıkra, planlanan son varış yerine üç saat ve daha fazla
gecikmeyle ulaşılması hâlinde yolcuya tazminat hakkı tanımaktadır. Böylece AB
hukukunda yargı içtihadıyla kabul edilen bu hak, Türk hukukunda normatif bir
dayanağa kavuşmuştur. Bununla birlikte söz konusu hükmün lafzı ve uluslararası
uçuşlar bakımından Montreal Konvansiyonu ile ilişkisi, ayrıca incelenmesi
gerekmektedir. Yönetmeliğin bir kanun olmaması nedeniyle gerekçeden yoksun
bulunması ve uygulamanın büyük ölçüde Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü
genelgeleriyle şekillenmesi de dikkate alınmalıdır. Türkiye AB üyesi
olmadığından ABAD kararları Türk mahkemelerini bağlamamaktadır. Bu durum, mehaz
düzenleme etrafında oluşan yorum birikiminin Türk doktrinine ve yargı kararlarına
yeterince yansımamasına yol açmıştır.
SHY-Yolcu,
mehazı olan 261/2004 sayılı Tüzük ışığında yorumlanmalıdır. Her ne kadar ABAD
kararları ve Avrupa Komisyonunun yorum kılavuzları, Türk mahkemelerini
bağlamasa da, yardımcı bir hukuk kaynağı olarak yine dikkate alınmalıdır.
Ayrıca SHY-Yolcu, açıkça ve bilinçli olarak 261/2004 sayılı Tüzüğü mehaz olarak
kabul ettiğinden, mehaz düzenleme ile ilgili oluşan ABAD içtihatlarından ve
Avrupa Komisyonunun yorum kılavuzlarından yararlanılması gerekmektedir. SHY-Yolcu
hükümlerinin mehaz Tüzükle aynı veya benzer biçimde düzenlendiği göz önüne
alınarak, AB hukukunda benimsenen yorumlar esas alınmalıdır. Bu yorumlardan
ancak Türk hukukuna özgü bir neden bulunduğunda ayrılmak gerekir. Böyle bir
neden; Türk düzenleyicisinin mehazdan bilinçli olarak ayrılmasından, Türk
hukukunun sistematiğinden veya MK gibi üst normlarla ilişkiden doğabilir.
Konunun Sınırlanması: Çalışmada,
261/2004 sayılı Tüzük ve SHY-Yolcu çerçevesinde havayolu yolcularının uçuşa
kabul edilmemesi, uçuşların iptali ve gecikmesi incelenmiştir. Yolcunun ölümü
veya bedensel zarara uğraması ile bagajın zıyaı, hasarı veya gecikmesi halinde
taşıyıcının sorumluluğu ile ilgili MK düzenlemeleri, ayrıca ve özel olarak ele
alınmamıştır. 261/2004 sayılı Tüzük, Avrupa Parlamentosu ve Konseyinin 16 Eylül
2026 tarihli ve 2026/2202 sayılı Tüzüğüyle değiştirilmiştir. Değişiklikler 23
Ekim 2027 tarihinden itibaren uygulanacaktır. Çalışmadaki açıklamalar, Tüzüğün
halen yürürlükte olan ve SHY-Yolcu'ya mehaz teşkil eden metnine dayanmaktadır. 2026/2202
sayılı Tüzük, çalışmanın basım aşamasında yayımlandığından, çalışmada
incelenmemiştir.
Çalışmada
dogmatik, karşılaştırmalı ve içtihada dayalı bir yöntem izlenmiştir. Her konuda
önce 261/2004 sayılı Tüzük hükmü açıklanmış ve bu yapılırken ABAD içtihadı,
Avrupa Komisyonu kılavuzları, Alman ve Avusturya yargı kararları ile Alman
doktrinindeki temel şerhlerden yararlanılmıştır. Ardından SHY-Yolcu'daki
karşılığı ortaya konulmuştur. Bu karşılaştırmada iki düzenleme arasındaki farklar
tespit edilmiş, bu farkların gerekçesi ve sonuçları tartışılmıştır. SHY-Yolcu
kapsamında verilen yargı kararlarına da yer verilmiştir.
Çalışma dört bölümden
oluşmaktadır. Birinci bölümde havayolu ile yolcu taşıma sözleşmesi ve bu
sözleşmeye uygulanacak hukuk ele alınmış; yolcu haklarına ilişkin AB Tüzükleri
genel olarak tanıtılmış, 261/2004 sayılı Tüzük ile SHY-Yolcu Yönetmeliğinin
amacı ile uygulama alanı incelenmiştir. İkinci bölümde uçuşa kabul edilmemenin
şartları ve uçuş iptalinden farkı açıklanmış; fazla rezervasyon, bağlantılı
uçuşlar, uçuşların yeniden planlanması ve çapraz biletleme gibi uygulamada sık
karşılaşılan özel hâller ile uçuşa kabul etmemeyi haklı kılan sebepler
değerlendirilmiş; son olarak da gönüllü arayışı dâhil olmak üzere uçuşa kabul
edilmemenin hukuki sonuçları incelenmiştir. Üçüncü bölümde uçuşların iptali ele
alınmıştır. Önce iptal kavramı ve sonuçları ile hava taşıma işletmesinin
bilgilendirme ve alternatif taşıma önerme yükümlülüğü incelenmiş; ardından da
hava taşıma işletmesinin gerekli makul tedbirleri alması şartıyla tazminat
ödemekten kurtulabileceği olağanüstü hâller ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Dördüncü ve son bölümde ise, uçuşların tehiri ve gecikmesi incelenmiştir. Bu
kapsamda kalkışların tehiri ile varışların gecikmesi, tehir ve gecikmenin
sonuçları, özellikle SHY-Yolcu m. 7'ye 2024 yılında eklenen üçüncü fıkra ayrıntılı
şekilde ele alınmıştır. Çalışma, ulaşılan sonuçların ve önerilerin topluca
değerlendirildiği sonuç bölümüyle tamamlanmıştır.
Air passenger transport has, over the past half-century, ceased to be a privileged mode of travel and, as a result of technological advances and lower fares, become a mass service. The spread of low-cost airlines, the growth of package tours and the expansion of connecting-flight networks have made air travel an indispensable means of transport for both business and private journeys. Yet increasing air traffic and pressure to maximise profitability have led to problems and inconvenience for passengers seeking to reach their destinations at the scheduled time. Overbooking to reduce the risk of empty seats, efforts to minimise aircraft turnaround times, technical failures, adverse weather conditions and air traffic restrictions can result in passengers being denied boarding, flights being cancelled or flights being delayed for extended periods.
The difficulties these disruptions cause passengers are not limited to time spent waiting at the airport. They may also include missed connecting flights, losses affecting passengers’ professional or private lives, and the partial or complete frustration of the purpose of travel. Compensating for such losses through the traditional tools of liability law entails significant risks for both airlines and passengers, particularly in relation to proving the loss, determining its amount and establishing causation and compensation. Although international air carriage law, from the Warsaw System to the Montreal Convention, governs a carrier’s liability for delay, it makes that liability subject to proof of loss and certain limits on compensation. The Conventions governing carriage do not directly address matters arising before the carriage process begins, such as denied boarding due to overbooking, or flight delays and cancellations. Faced with these grievances—which may be minor individually but substantial in aggregate—a compensation model based on proof of individual loss often deters passengers from pursuing their rights. The fact that airlines determine the conditions of carriage unilaterally through standard terms and conditions further increases the need to protect passengers, who are economically weaker parties to the contractual relationship.
To address these problems and provide passengers with a high level of protection, the European Union adopted Regulation (EC) No 261/2004 of 11 February 2004, replacing Regulation (EEC) No 295/91, which had governed denied boarding resulting from overbooking. Regulation No 261/2004 governs denied boarding, flight cancellations and long delays. In these circumstances, passengers are entitled to fixed compensation determined by flight distance; reimbursement of the ticket price or rerouting; and assistance covering meals and refreshments, communication and accommodation. The Regulation is intended not to strike a balance between the interests of passengers and airlines, but to strengthen passengers’ position in relation to airlines. In this respect, the creation of a new legal framework centred on “passenger rights” to address operational risks not covered by the Conventions has also led to the adoption of similar rules for other modes of transport.
The Court of Justice of the European Union (CJEU) has jurisdiction to interpret Regulation No 261/2004, and national courts in the Member States frequently refer questions to it for preliminary rulings. The European Commission has also issued interpretative guidelines to explain the application of the Regulation and promote consistency. These instruments have helped establish a more concrete and uniform practice.
As part of its efforts to align Turkish law with the EU acquis, Türkiye adopted the Regulation on the Rights of Passengers Travelling by Air (SHY-Yolcu), based on Regulation No 261/2004. It was published in the Official Gazette dated 3 December 2011 and numbered 28131. SHY-Yolcu grants rights broadly similar to those under its model regulation in cases of denied boarding, cancellation and delay, but differs from it in several important respects. It applies to all flights operated by Turkish air carriers to and from Türkiye, while, in the case of foreign carriers, it applies only to flights departing from Türkiye. Unlike the model regulation, SHY-Yolcu also covers passengers travelling free of charge or at a reduced fare that is not directly or indirectly available to the public. For flights of up to 1,500 kilometres, the Regulation also distinguishes between domestic and international flights and provides for a lower compensation amount for domestic passengers (EUR 100). It defines “extraordinary circumstances” by means of a non-exhaustive list of examples, without reflecting the two core elements developed in CJEU case law.
In addition, an amendment dated 10 December 2024 added a third paragraph to Article 7 of the Regulation. This paragraph entitles passengers to compensation if they reach their final destination three or more hours late. A right recognised through case law in EU law has thus acquired an express regulatory basis in Turkish law. The wording of this provision and its relationship with the Montreal Convention in the case of international flights nevertheless require further examination. It is also necessary to take into account that SHY-Yolcu is a regulation rather than a statute and therefore has no explanatory legislative rationale, and that its application is shaped to a considerable extent by circulars issued by the Directorate General of Civil Aviation. Since Türkiye is not an EU Member State, CJEU decisions are not binding on Turkish courts. As a result, the body of interpretation developed around the model regulation has not been adequately reflected in Turkish legal scholarship or court decisions.
SHY-Yolcu should be interpreted in light of Regulation No 261/2004, on which it is based. Although CJEU decisions and the European Commission’s interpretative guidelines do not bind Turkish courts, they should still be taken into account as persuasive sources of law. Moreover, because SHY-Yolcu expressly and deliberately adopts Regulation No 261/2004 as its model, due regard should be given to the CJEU case law and the Commission’s interpretative guidelines concerning that regulation. Given that the provisions of SHY-Yolcu are identical or similar to those of the model regulation, the interpretations adopted in EU law should be followed. Departure from those interpretations is warranted only where there is a reason specific to Turkish law. Such a reason may arise from a deliberate departure by the Turkish regulator from the model, the structure of Turkish law, or the relationship with higher-ranking rules such as the Turkish Civil Code.
Scope of the Study: This study examines denied boarding, flight cancellations and flight delays under Regulation No 261/2004 and SHY-Yolcu. The provisions of the Montreal Convention concerning a carrier’s liability in the event of a passenger’s death or bodily injury, or the loss of, damage to or delay of baggage, are not addressed separately. Regulation No 261/2004 was amended by Regulation (EU) 2026/2202 of the European Parliament and of the Council dated 16 September 2026. The amendments will apply from 23 October 2027. The analysis in this study is based on the version of the Regulation currently in force, which served as the model for SHY-Yolcu. Since Regulation 2026/2202 was published while the study was in the publication process, it has not been examined.
The study follows a doctrinal, comparative and case-law-based methodology. For each issue, the relevant provision of Regulation No 261/2004 is first explained, drawing on CJEU case law, European Commission guidelines, German and Austrian court decisions, and leading commentaries in German legal scholarship. The corresponding provision in SHY-Yolcu is then presented. The comparison identifies differences between the two instruments and discusses their rationale and consequences. Turkish court decisions concerning SHY-Yolcu are also considered.
The study consists of four chapters. Chapter One addresses the contract of carriage of passengers by air and the law applicable to that contract. It also introduces EU regulations on passenger rights in general and examines the purpose and scope of application of Regulation No 261/2004 and SHY-Yolcu. Chapter Two explains the conditions for denied boarding and distinguishes it from flight cancellation. It considers practical situations frequently encountered in this area, including overbooking, connecting flights, rescheduling and hidden-city ticketing, as well as grounds that may justify refusing a passenger boarding. It concludes by examining the legal consequences of denied boarding, including the search for volunteers. Chapter Three examines flight cancellations. It first considers the meaning and consequences of cancellation, together with the airline’s obligations to inform passengers and offer alternative transport. It then examines in detail the extraordinary circumstances that may release an airline from the obligation to pay compensation, provided that it has taken all reasonable measures. Chapter Four, the final chapter, addresses flight postponements and delays. It examines delayed departures and late arrivals, the consequences of postponement and delay, and, in particular, the third paragraph added to Article 7 of SHY-Yolcu in 2024. The study concludes with a final section bringing together its findings and recommendations.