Roma Hukukunda Munzam Davaların (Actiones Adiecticiae Qualitatis) Kronolojik Olarak Önceliği Meselesi

Roma hukukunda munzam davalar, pater familias’ın kendisine tabi olanların üçüncü kişilerle yaptıkları hukuki işlemlerden dolayı sorumluluklarının ek olarak düzenlendiği özel dava türleridir. Söz konusu davalar, kölelerinin veya aile evlatlarının yaptığı işlemlerden menfaat elde eden pater familias’ın, bu işlemlerden doğan yükümlülüklerden de sorumlu tutulması gerektiği esasına dayanarak aequitas’ın sağlanmasını hedefleyen praetor faaliyetleri sonucu hukuk hayatına girmişlerdir. Bunlar, M.Ö. III. yüzyılda ticari faaliyetlerin canlanmasıyla kendini göstermeye başlayan doğrudan temsile duyulan artan ihtiyaca Roma hukukunun ve toplumunun kendi düşünce yapısı içerisinde verdiği bir yanıtı temsil etmektedir. Dolayısıyla söz konusu davalar doğrudan temsil kurumunun hukuken gelişmediği bir dönemde işlev görmüş ve kişinin başkasının hukuki işlemlerinden sorumlu tutulmasını kabul etmeyen Roma hukuku için ihtiyaçları karşılamaya yarayan bir çıkış noktası olmuşlardır. İşte söz konusu bu davaların hukuk hayatına hangi sırayla tanıtılmış olduklarına yönelik doktrindeki yaklaşımlar değerlendirildiğinde birbirinden farklı kronolojik sıralamalara rastlanmaktadır. Her ne kadar teklif edilen sıralamaların hiçbiri birbiriyle aynı olmasa da sıralamaya başlanan davalar yönüyle bir gruplama yapıldığında genel olarak üç farklı eğilime rastlanmaktadır. Buna göre ilk bakış açısından hareket eden Romanistler; diğer munzam davaların actio quod iussu'da somutlaşan hukuki düşünce üzerine inşa edildiği ve sui iuris kişilerin fiillerinden doğan sorumluluğun daha ileri bir aşamayı yansıttığı varsa­ yımlarından hareketle, en eski munzam davanın actio quod iussu olduğunu kabul etmişlerdir. Öte yandan ikinci görüş taraftarları olarak gruplandırdığımız Romanistler ise temsil ihtiyacının ilk olarak deniz ticaretinde tezahür etmiş olduğundan hareket ederek actio exercitoria’yı birinci sıraya yerleştirmişlerdir. Üçüncü görüş çerçevesinde ise munzam davalarla karşılanan ihtiyaçlar, Roma aile yapısı ve aile babasının, sorumluluğunun kapsamı üzerindeki denetimi esas alınarak, en eski munzam davanın actio de peculio olduğu ileri sürülmüştür.