Türkiye’de Üniversitelerin Üretken Yapay Zekâ Politikalarında Bilgi ve Belge Yönetimi Gereksinimleri: Kurumsal Görünürlük ve Boşluk Analizi


Creative Commons License

Furat M. F.

Üniversite Araştırmaları Dergisi (Online), cilt.9, sa.3, ss.411-426, 2026 (TRDizin)

Özet

 Üniversitelerde üretken yapay zekânın hızla yaygınlaşması, kullanım koşullarının kayıt altına alınmasını ve gerektiğinde denetlenebilmesini önemli hâle getirmiştir. Araştırmanın amacı, üniversitelerin üretken yapay zekâ kullanımını kayıt bağlamı, süreç kanıtı, kurumsal saklama, denetim izlenebilirliği ve sorumluluk bakımından nasıl düzenlediğini ortaya koymaktır. Bu amaçla, Yükseköğretim Kurulunun (YÖK) 2025 yılı izleme ve değerlendirme raporunda yer alan 201 üniversitenin resmî web siteleri taranmış ve 21 ilgili belgeye ulaşılmıştır. Bu belgelerin 9’unun kurum geneline yönelik belgeler olduğu, 8’inin belirli süreç ya da birimlere odaklandığı, 4’ünün ise kullanıcıları YÖK’ün 2024 tarihli yapay zekâ etik kılavuzuna yönlendirdiği tespit edilmiştir. Ayrıntılı analiz, birbiriyle karşılaştırılabilir nitelikteki 9 kurum geneli belge ile sınırlandırılmıştır. Belgeler, nitel doküman analizi kapsamında, önceden tanımlanmış ölçütlere dayalı tümdengelimsel içerik analiziyle incelenmiştir. İncelenen tüm belgelerde açıklık/şeffaflık, insan gözetimi ve bilgi koruma konularının somut olarak ele alındığı görülmüştür. Süreç kanıtına 3 belgede somut hükümlerle, 1 belgede ise genel bir ilke olarak yer verilmiş; sorumlu kurumsal aktörler 7 belgede tanımlanmıştır. Kurumsal saklama ve denetim izlenebilirliği yalnızca 2 belgede somutlaştırılmış, üçüncü taraf sağlayıcılara ilişkin hükümler ise belgeler arasında değişkenlik göstermiştir. Araştırmanın temel bulgusu, kayıt bağlamı, süreç kanıtı ve kurumsal yaşam döngüsüne ilişkin hükümlerin henüz ortak bir politika standardına dönüşmediğidir.

 The rapid spread of generative AI in universities has increased the need to document the conditions of its use and ensure that such use can be audited when necessary. This study investigates how universities regulate generative AI use regarding record context, process evidence, institutional records retention, audit traceability, and accountability. The official websites of the 201 universities listed in the Council of Higher Education’s (CoHE) 2025 monitoring and evaluation report were screened, identifying 21 relevant documents. Of these, 9 were institution-wide documents, 8 focused on specific processes or units, and 4 redirected to CoHE’s 2024 AI ethics guide. Detailed analysis was limited to the 9 comparable institution-wide documents. The documents were examined through deductive content analysis within a qualitative document analysis framework, using predefined criteria. In all examined documents, openness/transparency, human oversight, and information protection were addressed through concrete provisions. Process evidence was addressed through concrete provisions in 3 documents and as a general principle in 1, while responsible institutional actors were identified in 7 documents. Institutional records retention and audit traceability were concretely regulated in only 2 documents, and provisions concerning third-party providers varied across the documents. The main finding of the study is that provisions concerning record context, process evidence, and the institutional lifecycle have not yet developed into a common policy standard.