In the nineteenth century Turkestan region, women’s involvement in political and administrative life was generally extremely limited. During this period, marked by the dominance of feudal relations and the role of religious norms in shaping the social order, women’s public and political visibility remained severely restricted. Nevertheless, within the Kokand Khanate, certain exceptional female figures emerged who were able to transcend conventional boundaries and assume influential roles in political and cultural life. In this context, Mahlar Ayim represents a significant example for understanding the social and political structure of the period. Although her position as the wife of Umar Khan and the mother of Muhammad Ali Khan provided her with a degree of dynastic influence, her authority was not confined solely to familial status. Rather, it became evident through her direct involvement in political and intellectual activities. During the reign of Umar Khan, she appears to have been particularly active in cultural affairs and demonstrated a strong concern for the education of women and the schooling of girls within the court. Moreover, through her interest in classical court poetry, she developed a literary identity by composing works in both Turkic and Persian, which reflect not only personal sentiments but also broader social issues. Following the death of Umar Khan, Mahlar Ayim’s political role became more pronounced, and she emerged as an influential center of authority supporting the rule of her son Muhammad Ali Khan while managing internal power relations within the khanate. In this period, she played an important role in suppressing internal unrest and strengthening central authority. However, her political influence provoked opposition from groups seeking to preserve the traditional order, and she ultimately lost her life during the military intervention carried out by the Emir of Bukhara, Nasrullah, against Kokand in 1842. This study aims to examine the position and political role of Mahlar Ayim within the Kokand Khanate on the basis of primary sources and modern scholarship, and to demonstrate how a female figure was able to exercise political influence in a period when such representation was otherwise highly limited.
19.yüzyıl Türkistan coğrafyasında kadınların siyasî ve yönetsel alanlardaki varlığı genel olarak son derece sınırlı olmuştur. Feodal ilişkilerin belirleyici olduğu ve şer‘î normların toplumsal düzeni şekillendirdiği bu dönemde, kadınların kamusal ve siyasî görünürlüğü ciddi ölçüde kısıtlanmıştır. Bununla birlikte Hokand Hanlığı’nda, geleneksel sınırların ötesine geçerek siyasî ve kültürel hayatta etkili olabilmiş istisnaî kadın şahsiyetlere rastlanmıştır. Bu bağlamda Mâhlar Âyim, dönemin toplumsal ve siyasî yapısını anlamada dikkat çekici bir örnek teşkil etmiştir. Ömer Han’ın eşi ve Muhammed Ali Han’ın annesi olarak hanedan içindeki konumu ona belirli bir nüfuz alanı sağlamış olmakla birlikte, etkisi yalnızca bu statüyle sınırlı kalmamış; doğrudan yürüttüğü siyasî ve entelektüel faaliyetler aracılığıyla da belirginleşmiştir. Ömer Han dönemi boyunca özellikle kültürel alanlarda faal olduğu, saray çevresinde kadınların eğitimi ve kız çocuklarının öğrenimi konularına özel bir hassasiyet gösterdiği anlaşılmıştır. Ayrıca divan edebiyatına duyduğu ilgi çerçevesinde Türkçe ve Farsça kaleme aldığı şiirlerle edebî bir kimlik kazandığı ve bu eserlerinde hem bireysel duyarlılıkları hem de toplumsal meseleleri yansıttığı tespit edilmiştir. Ömer Han’ın vefatının ardından Mâhlar Âyim’in siyasî rolü daha da belirginleşmiş, hanlık içi güç dengelerini gözeterek oğlu Muhammed Ali Han’ın iktidarını destekleyen etkin bir otorite odağı hâline gelmiştir. Bu süreçte iç karışıklıkların bastırılması ve merkezi otoritenin pekiştirilmesinde önemli roller üstlendiği ifade edilmiştir. Ancak bu siyasî etkisi, geleneksel yapının korunmasını savunan çevrelerin muhalefetiyle karşılaşmış ve nihayet 1842 yılında Buhara Emiri Nasrullah’ın Hokand’a yönelik askerî müdahalesi sırasında hayatını kaybetmiştir. Bu çalışma, Mâhlar Âyim’in Hokand Hanlığı içindeki konumunu ve siyasî rolünü kaynaklar ve modern akademik çalışmalar ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, siyasî temsilin oldukça sınırlı olduğu bir dönemde bir kadın şahsiyetin nasıl etkili olabildiğini araştırarak, Mâhlar Âyim’in istisnaî örnekliğini ortaya koymayı hedeflemektedir
