Verg Denetiminde Risk Analizi Uygulamasının Hukuki Güvenlik Boyutu Açısından Anayasal Sınırları
Vergi Sorunları Dergisi, sa.456, ss.58-67, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: Vergi Sorunları Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.58-67
- İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Türkiye’de risk analizine dayalı mükellef seçimi, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 228. maddesi kapsamında yürütülen ve Vergi Denetim Kurulu Başkanlığına geniş bir veri işleme ve risk değerlendirme yetkisi tanıyan bir sisteme dayanmaktadır. Risk analizine dayalı vergi denetimi modeli, teknik bir mükellef sınıflandırma aracının ötesinde, hukuki güvenlik ve kanunilik ilkeleri bakımından değerlendirilmesi gereken bir idari karar mekanizması niteliği taşımaktadır.
Bu sistemde temel sorun, algoritmik seçim kriterlerinin mükelleflere kapalı olmasıdır. Şeffaflık eksikliği, idari takdir yetkisi ile algoritmik seçimin birleştiği noktada keyfilik algısına zemin hazırlayabilmektedir. Ayrıca ön analiz ve profil oluşturma süreçleri çoğu zaman mükellefin bilgisi dışında yürütülmekte ve bu aşamalara ilişkin bir bilgilendirme yapılmamaktadır.
Çalışmada, risk analizine dayalı denetim modelinin mükellef hakları üzerindeki etkisi hukuki güvenlik ve anayasal ilkeler çerçevesinde incelenmiştir. OECD raporlarında algoritmik karar süreçlerinin denetlenebilirliği, idarenin hesap verebilirliğinin ön koşulu olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle risk analiz sisteminin açıklık, öngörülebilirlik ve itiraz güvencelerini içeren kurumsal bir çerçeveyle desteklenmesi gerekmektedir.
Risk-based taxpayer selection in Türkiye is based on a system implemented under Article 228 of Presidential Decree No. 1, which grants the Tax Inspection Board extensive authority to process data and conduct risk assessments. Beyond being a technical taxpayer classification tool, the risk-based tax audit model constitutes an administrative decision-making mechanism that should be evaluated in light of the principles of legal certainty and legality in taxation.
The main problem of this system is that the algorithmic criteria used for taxpayer selection are not disclosed to taxpayers. The lack of transparency may create perceptions of arbitrariness where administrative discretion and algorithmic selection intersect. Moreover, preliminary analysis and profiling processes are generally conducted without the taxpayer’s knowledge, and no information is provided regarding these stages.
This study examines the impact of the risk-based audit model on taxpayer rights within the framework of legal certainty and constitutional principles. OECD reports regard the auditability of algorithmic decision-making processes as a prerequisite for administrative accountability. Therefore, the risk analysis system should be supported by an institutional framework that incorporates guarantees of transparency, foreseeability, and effective objection mechanisms.