The Applicability of Cognitive Metaphor Theory to the Conceptual Analysis of Qur'anic Metaphors: The Case of the Metaphors of Faith and Disbelief (Īmān/Kufr)

Klasik belâgat ve retorik geleneğinde metafor, dilin estetik bir unsuru olarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşıma göre metafor, hakikatin kendisi değil, süslü bir ifadesidir. Bununla birlikte, İslam düşünce geleneğinde ve Kur'ân tefsîrlerinde mecaz, lafzın ötesindeki manayı keşfetmek adına kelâm ve beyan ilimleri çerçevesinde asırlarca derinlemesine tartışılmıştır. 20. yüzyılın ikinci yarısında bilişsel dilbilim alanında yaşanan gelişmeler, özellikle George Lakoff ve Mark Johnson’ın çalışmaları, metaforun sadece dilde değil, insan zihninin kavramlaştırma süreçlerinde de temel bir mekanizma olduğunu ortaya koymuştur. Bilişsel bilimlerin verileriyle temellendirildiği için çalışmada Kognitif Metafor Teorisi başlığı altında ele aldığımız, Kavramsal Metafor Teorisi olarak da adlandırılan yaklaşıma göre insan zihni, soyut-kavranması güç olan olguları, fiziksel dünyada tecrübe ettiği somut nesneler üzerinden kodlayarak anlamlandırır.Metaforların geleneksel edebi bir sanat olmaktan ziyade, insanın düşünce sisteminin temelinde bulunan aslî bir unsur olduğu kabulünden hareket eden bu çalışma, Kur’ân’ın hitabını insanların bizzat içinde yaşadığı dil vasıtasıyla günlük hayatın muhatabı olarak görebilmeyi hedefler. Zira ilahî hitap, gönderildiği dönemde ve sonrasında inananlara bizzat gündelik yaşamı düzenleme yönünde bir rehberdir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Kur'ân-ı Kerîm'in en merkezi kavramları olan ‘iman’ ve ‘küfür’ olgularını, George Lakoff ve Mark Johnson’ın geliştirdiği Kavramsal Metafor Teorisi çerçevesinde analiz etmek ve bu teorinin tefsir çalışmalarındaki uygulanabilirliğini test etmektir. Kur'ân-ı Ker’îm, muhataplarına hitâp ederken inanç gibi gaybî ve soyut hakîkatleri, muhatap toplumunun zihin dünyasındaki somut tecrübelerle eşleştirerek sunmuştur.Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği kullanılmış, Kur’ân’da ilgili ayetler taranarak inanç kavramlarının somutlaştırılmasında kullanılan dört temel bilişsel metaforik yapı üzerinden inşa edildiği görülmüştür:1-İman ve Küfür Bağlamında Işık ve Karanlık Metaforları: İmanın nur (ışık), küfrün ise zulmet (karanlık) olarak kurgulandığı bu metaforik yapıda, ‘bilmek görmektir’ ilkesi işlenmekte, hidayet bir göz ve idrak açıklığı, dalalet bir körlük hali olarak sunulmaktadır. 2-Ticaret metaforu çerçevesinde İman ve Küfürde Değer Aktarımı: İnanmak ve inkâr etmek, kâr-zarar dengesi üzerine kurulu ticari bir işlem olarak kodlanmıştır. İman edenler ‘Allah ile alışveriş yapanlar’ olarak nitelenirken, münâfıklar ‘hidayeti verip sapkınlığı satın alan’ basîretsiz tüccarlar olarak tasvîr edilmiştir. 3-Kalp Kavramının Mekânsal İnşâsı: İmanın Kalpte Varlığı: İnsanın kalbi/göğsü, içine imanın veya küfrün dolduğu fiziksel bir oda olarak düşünülmüştür. İman bu odayı genişletirken (inşirâh), küfür ve nifak kalbin mühürlenmesine veya odanın daralmasına neden olmaktadır. 4-Biyolojik Varlık Alanı Olarak İman ve Küfür: Dirilik ve Ölülük Metaforları. İman biyolojik bir canlılık ve tepki verme yeteneği (işitme/konuşma) ile eşleştirilirken, kâfirler, biyolojik olarak yaşıyor olsalar bile, hakikate tepkisiz kalmaları nedeniyle ölüler (emvât) olarak kategorize edilmiştir.Sonuç olarak çalışma, Kur'ân metaforlarının edebî süslemenin ötesinde, teolojik hakikatleri inşâ eden bilişsel araçlar olduğunu göstermiştir. Kognitif Metafor Teorisi, ayetlerdeki soyut-somut ilişkisini sistematik şekilde çözümleyerek, klasik tefsîr usulünü destekleyen işlevsel bir analiz imkânı sunmaktadır. Ayrıca teorinin Kur’ân araştırmalarında güçlü bir analitik araç olduğunu, fakat elbette ilahî hitâbın tüm boyutlarını kapsayacak bir çözümleme yöntemi olmadığını tespit etmiştir. Çalışmamız bu sınırlılıklar ışığında teorinin İslamî ilimlerin kendi epistemolojik çerçeveleriyle, geleneksel Mecâzu’l Kur’ân, Tefsîr ve Belâgat ilmiyle sentezlenerek, ilahî dilin kendine özgü mecâzlarını derinlemesine inceleyebilen yeni araştırma olanaklarını önermekte ve bu yönde ileri araştırmaların modern toplumlarda daha etkili anlaşılabilirlik oluşturması açısından faydalı olduğunu savunmaktadır.