Yapay Zekâyla Üretilen Kısa Filmlerde Metamodern Tavrın Görünümleri


Creative Commons License

Koparan E.

Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Kültürel ve Toplumsal Yansımalar -I, Esra Cizmeci Ümit,Banu Ezber Sayar, Editör, Eğitim Yayınevi, Konya, ss.1-269, 2026

  • Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
  • Basım Tarihi: 2026
  • Yayınevi: Eğitim Yayınevi
  • Basıldığı Şehir: Konya
  • Sayfa Sayıları: ss.1-269
  • Editörler: Esra Cizmeci Ümit,Banu Ezber Sayar, Editör
  • Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
  • İstanbul Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Dijitalleşme, 20. yüzyılın sonlarından itibaren yalnızca teknik bir altyapı dönüşümü olarak değil, aynı zamanda bilgi, iletişim ve temsil biçimlerini kökten yeniden yapılandıran bütüncül bir süreç olarak seyretmiştir. Teknolojinin yaygınlaşması ve dijitalleşmeyle birlikte insanlık, Floridi’nin işaret ettiği şekilde fiziksel ve dijital gerçekliğin iç içe geçtiği bir infosfer içinde yaşamaya başlamıştır. Bu yeni durum bireyin kendini, çevresini ve diğerleriyle kurduğu ilişkiyi anlamlandırma biçimini de kökten dönüştürmüştür (Floridi, 2014). Manovich ise dijital çağın kültürel üretimini “yeni medyanın dili” kavramı üzerinden ele almakta ve sayısallaştırmanın, otomasyonun, değişkenliğin ve kültürel kodların dönüştürülebilirliğinin günümüz görsel-işitsel üretiminin temel ilkeleri haline geldiğini öne sürmektedir (Manovich, 2001, s. 49-65).

Üretken yapay zekâ araçları büyük ölçekli veri kümelerinden öğrenilen istatistiksel örüntüler aracılığıyla metin, görüntü, ses ve video gibi çıktılar üretebilen bir yapay zekâ sınıfı olarak tanımlanmaktadır. Bu araçlar, doğal olarak kullanıcı komutlarına bağlı olarak tutarlı ve bağlama uygun içerikler üretebilen, çoğunlukla dönüştürücü mimarilere dayanan sinir ağı modelleri üzerine kuruludur. Metinden görüntüye ve metinden videoya üretim modelleri, yaratıcı medya endüstrilerinde giderek daha sık kullanılır hale gelmektedir. Söz konusu araçların üretim süreçlerine dâhil olması, geleneksel görsel-işitsel üretim aşamalarını dönüştürmekte ve yaratıcı üretimin insan-yapay zekâ iş birliğine dayalı yeni bir rejimine kapı aralamaktadır. Somaini, bu dönüşümü algoritmik imgeler kavramı üzerinden açıklamakta ve yapay zekâ tarafından üretilen görüntülerin artık dışsal bir gerçekliğin izini taşıyan kayıtlar olmak yerine, istatistiksel olasılıklar üzerinden hesaplanan ve sürekli yeniden düzenlenebilir yapılar olduğunu ileri sürmektedir. Bu durumun olağan sonuçlarından biri de görsel kültürün epistemolojik temelinde yaşanan köklü bir kayma olarak tariflenmektedir (Somaini, 2023, s. 74-79). Benzer biçimde Hassapopoulou, algoritmik film yapımının insan yaratıcılığının yerini almaktan çok, insan ve makine yaratıcılığı arasındaki sınırların giderek akışkan hale geldiği, yeni melez ve ortak yaratıcı ifade biçimlerine yol açtığına işaret eder. Bu süreci sinemanın post-sinematik koşulunun bir uzantısı olarak değerlendiren Hassapopoulou, aynı zamanda bu araçların kültürel ifadeyi standartlaştırma ve mevcut önyargıları yeniden üretme potansiyeline dair eleştirilerini de vurgulamaktadır (Hassapopoulou, 2024).

Bu dönüşüm, sinema ve kısa film üretiminde yeni bir estetik rejimin ortaya çıkışıyla da somutlaşmaktadır. Analog filmin gerçekliğin izini aktaran dokulu kayıt işlevinden, dijital sinemanın sayısal ve post-prodüksiyon aşamasında biçimlendirilebilir bir yapı işlevine geçişi, yalnızca teknik değil aynı zamanda ontolojik ve kültürel bir dönüşüm olarak da okunmalıdır. Üretken yapay zekâ araçlarının devreye girmesiyle bu süreç, imgenin yalnızca kaydedilen olmanın ötesinde hesaplanan ve yaratılan bir kavrama dönüştüğü yeni bir aşamaya taşınmaktadır. 

Dijital çağda kültürel üretim ve tüketim pratikleri köklü dönüşümler yaşamıştır. Bu değişim sürecini ve oluşan yeni pratikleri tanımlamak amacıyla çeşitli kuramsallaştırma denemeleri öne çıkmıştır. Ancak 2010’lara gelinceye dek, yaşanan yeni dönemin kültürel mantığını açıklayabilecek kapsamlı bir kuramsal çerçeve geliştirilememiştir. Milenyumun başlangıcıyla birlikte hızlanan ekonomik, politik ve sosyolojik dönüşümler, krizler ve çözülmeler, kültürel alanda da yeni ifade biçimlerinin ve düşünsel yönelimlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda, güncel koşulu yeterince kavrayabilecek yeni bir çatı kavram ihtiyacı giderek daha belirgin hale gelmiştir. Bu ihtiyaca karşılık olarak Vermeulen ve Akker tarafından geliştirilen metamodernizm kuramı (Vermeulen & Akker, 2010, s. 1), modernizm ile postmodernizm arasında konumlanan, aynı zamanda her iki paradigmayı da aşkın, yeni bir kültürel mantık ve duygu yapısı önermektedir. Metamodernizm yalnızca estetik veya biçimsel bir yönelimi değil, dijital çağda yaşayan öznenin deneyim dünyasını kapsayan bütüncül bir duygulanım ve anlam rejimini işaret etmektedir. Modernizmin akılcı ve düzenleyici yaklaşımının ve postmodernizmin ironik ve parçalanmış duruşunun aksine, metamodernizm bu iki kutup arasında sürekli bir salınım hareketiyle karakterize edilen bir kültürel paradigma olarak konumlanmaktadır. Metamodernist Manifesto’da vurgulandığı üzere ciddiyet ve ironi, umut ve melankoli, yapısöküm ile yeniden inşa arasındaki bu düzensiz salınım hali (Turner, 2011), modern idealizmi postmodern farkındalıkla yapıcı biçimde diyaloğa sokan, kendine özgü bir kültürel duyarlılığı tanımlamaktadır (Akker vd., 2017, s. 23).

Bu bağlamda dijital çağın kültürel mantığını açıklama iddiasındaki metamodernizm kuramı (Vermeulen & Akker, 2010) ile yapay zekâ destekli görsel üretim araçlarının kesişimi, güncel ve verimli bir inceleme alanı olarak belirmektedir. Öyle ki üretken yapay zekâ araçlarının işleyiş biçimi; eğitim verisi olarak geçmiş kültürel formları yeniden ve yapıcı biçimde bileşime sokması, insan komutuyla makine çıktısı arasında sürekli bir salınım içermesi ve çıktılarında aşina olunan ama aynı zamanda yeni ve yabancı olanı da içermesi; metamodernizmin salınım, yapıcı pastiş ve empatik özdüşünümsellik gibi yöntemleriyle (Dember, 2018) örtüşen bir üretim pratiği sergilemektedir. Buradan da anlaşılacağı üzere Somaini’nin işaret ettiği hesaplamalı algoritmik imge rejimi ile Hassapopoulou’nun tanımladığı ortak-yaratıcı melez üretim biçimi, insan zihni ve amacı ile algoritmik rastlantısallık arasındaki bu sürekli salınımı doğrudan görünür kılmaktadır. Dolayısıyla yapay zekâ ile üretilen kısa filmler, dijital çağın kültürel mantığını biçim ve içerik düzeylerinde somutlaştıran, metamodern duyarlılığın incelenmesine elverişli özgün bir yapı sunmaktadır.

Bu çalışmada merkezî kuramsal yapıyı oluşturan metamodernizm, dijital olarak üretilen, dağıtılan ve tüketilen yapay zekâ üretimi kısa filmler üzerinden irdelenecektir. Araştırma, seçilen filmlerin metamodern kuramla ve onun önerdiği yöntemlerle ne ölçüde uyum gösterdiğini, aynı zamanda bu temaları biçimsel ve anlatısal düzeylerde nasıl görünür kıldığına odaklanmaktadır. Araştırma nesnesi; yapay zekâ modelleri aracılığıyla üretilen kısa film, animasyon ve reklam filmlerine özgü AI Films & Ads Awards festivalinin 2025-2026 seçkisinde ödüllendirilen filmler olarak belirlenmiştir. Wild Liquid (Cesar Cabrera, 2026), The Sultan of Melaka (Darren Lim, 2025), Monk Minchu (Lu Jiulin, 2025) ve We Carry Them All, Big and Small (Brent Bonacorso, 2025) adlı filmler; metamodern kültürel ürünlerin on bir özelliğini tanımlayan nitelikler bağlamında, betimsel analiz yöntemi aracılığıyla ve bir tematik analiz yaklaşımıyla incelenecektir. İlgili filmlerin metamodernizme dair biçimsel ve tematik özellikleri ne şekilde yansıttığının belirlenmesinin yanı sıra, bu filmlerin 21. yüzyıl dijital çağının kültürel mantığını nasıl etkilediği ve bu his yapısı tarafından nasıl şekillendirildiğinin saptanması hedeflenmektedir. Amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen filmler, uluslararası bir festivalin seçkisinde yer alarak ödül kazanmış; görünürlük elde etmek, geniş izleyici kitlesine ulaşmak ve endüstriyel bağlamda onaylanmak gibi önemli göstergeler sunmaktadır. Bu bağlamda filmlerin bilimsel inceleme nesnesi olarak seçilmesinin gerekçesi pekişmektedir.

Söz konusu inceleme nitel araştırma deseni üzerine tasarlanmış, betimsel yöntemle ve tematik bir yaklaşımla uygulanmıştır. Nitel yöntemlerin veriyi analiz etme; betimleme ve yorumlamaya olanak tanıması ile seçilen bağlam içinde detaylı nitelemeler ve betimlemeler yapılarak temalar geliştirilmesine zemin sağlaması gibi nedenler (Yıldırım & Şimşek, 2018, s. 238; Creswell, 2017, s. 204) çalışmaya uygunluğunu oluşturmaktadır. Ayrıca Braun & Clarke’ın geliştirdiği tematik yaklaşımların tekil bir kodlayıcıyı mümkün kılması, veriye aşinalık ve zamansal açıdan sağlanan kodlayıcı içi geçerliği inşa etme imkânı sunması (Braun & Clarke, 2006, ss. 79-80) da yine bu araştırmanın doğası gereği örtüşen bir yaklaşım olarak benimsenmesinde öne çıkmıştır. 

Analiz, kuramsal çerçevede tanımlanan üç düzey üzerinden yürütülmüştür: üretim ontolojisi, biçim ve anlatı. Dember’ın on bir yöntemi bu çalışmada birbirinden bağımsız ve eşit ağırlıklı kategoriler olarak değil, hiyerarşik bir yapı içinde ele alınmıştır. Salınım, Vermeulen ve Akker’in tanımı gereği metamodern duyarlılığın kurucu dinamiği olduğundan üst kategori olarak konumlandırılmıştır. Diğer on yöntem, salınımın farklı eksenlerde (mesafe-yakınlık, küçük-büyük, geçmiş-şimdi, insan-insan olmayan vb.) aldığı biçimsel görünümler olarak kodlanmıştır. Her film en az üç kez izlenmiş; ilk izlemede genel anlatı yapısı, ikinci izlemede sahne ve sekans düzeyinde göstergeler, üçüncü izlemede yapay zekâ üretimine özgü izler (biçim değiştirme, zamansal süreksizlik, üslup taklidi vb.) kaydedilmiştir. Kodlama, Braun ve Clarke’ın tematik analiz yaklaşımı doğrultusunda tek araştırmacı tarafından yapılmış; araştırmacının kuramsal konumu bir yanlılık kaynağı olarak değil, yorumun kaynağı olarak açıkça belirtilmiştir (Braun & Clarke, 2019, s. 591-594). Her yöntemin filmdeki görünümü dört basamaklı bir yoğunluk ölçeğiyle derecelendirilmiştir: yok, sınırlı, belirgin ve kurucu. “Kurucu” derecesi, yöntemin filmin anlamını üreten yapısal ilke olduğu durumlar için kullanılmıştır.