Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tanzimat ve II. Meşrutiyet Arasında Türkçe İlk Doğal Teoloji Eserleri ve Modern Ateizme Olası Katkıları , İstanbul, Türkiye, 24 Nisan 2026, ss.1-15, (Tam Metin Bildiri)
Bu çalışma, Ali Ferruh Bey’in Teşhir-i Ebâtıl adlı eseri bağlamında din ve bilim ilişkisine dair modern “çatışma tezi”ni ele almaktadır. XIX. yüzyılda yaygınlık kazanan bu tez, din ile bilimi özsel olarak karşıt iki alan şeklinde konumlandırmış; bilimsel ilerlemenin dinî düşüncenin gerilemesiyle mümkün olabileceğini savunmuştur. Çalışmada, Ernest Renan’ın 1883’te Sorbonne’da verdiği “İslam ve Bilim” konferansı, bu yaklaşımın İslam dünyasına yöneltilmiş tipik bir örneği olarak değerlendirilmektedir. Ali Ferruh Bey’in Renan’a karşı kaleme aldığı Teşhir-i Ebâtıl, yalnızca savunmacı bir reddiye değil, aynı zamanda metodolojik bir eleştiridir. Müellif, ilm-i âdâb-ı bahs geleneğine yaslanarak Renan’ın iddialarını men‘, nakz ve muâraza yöntemleriyle sorgular; özellikle “delilsiz dava”, tarihsel hata ve iç tutarsızlık noktalarına yoğunlaşır. Kitap yakma iddiası, Harran örneği ve İranî ilim mirası tartışmaları üzerinden Renan’ın İslam’ı bilim karşıtı ve taassup merkezli gösteren yaklaşımının temelsizliği ortaya konur. Sonuç olarak çalışma, Teşhir-i Ebâtıl’ın Osmanlı modernleşme döneminde din-bilim ilişkisine dair çatışmacı anlatıya verilmiş erken, sistematik ve felsefi bakımdan dikkate değer bir cevap olduğunu savunmaktadır.
This study examines the modern “conflict thesis” concerning the relationship between religion and science in the context of Ali Ferruh Bey’s Teşhir-i Ebâtıl. This thesis, which gained prominence in the nineteenth century, positioned religion and science as two essentially opposing domains and argued that scientific progress could only be achieved through the decline of religious thought. In this paper, Ernest Renan’s 1883 lecture at the Sorbonne, “Islam and Science,” is considered a typical example of this approach directed toward the Islamic world. Ali Ferruh Bey’s Teşhir-i Ebâtıl, written in response to Renan, is treated not merely as a defensive refutation but also as a methodological critique. Drawing on the tradition of ilm-i âdâb al-baḥth, the author questions Renan’s claims through the methods of manʿ, naqḍ, and muʿāraḍa, focusing especially on unsupported assertions, historical errors, and internal inconsistencies. Through discussions of the claim concerning the burning of books, the example of Harran, and the Iranian scientific heritage, the study demonstrates the groundlessness of Renan’s portrayal of Islam as anti-scientific and centered on fanaticism. Consequently, the paper argues that Teşhir-i Ebâtıl represents an early, systematic, and philosophically significant Ottoman response to the conflictual narrative of the relationship between religion and science during the period of Ottoman modernization.