“Ordu Şeyhi Veliyyüddîn b. Halil el-Bükâî: Hayatı, Eserleri ve Zübdetü’l-Kavâ‘id [ve] ‘Ukdetü’l-Fevâ’id’i”


ALAK M.

İSLAMİ İLİMLER DERGİSİ, cilt.13, ss.7-62, 2018 (Diğer Kurumların Hakemli Dergileri)

  • Cilt numarası: 13 Konu: 1
  • Basım Tarihi: 2018
  • Dergi Adı: İSLAMİ İLİMLER DERGİSİ
  • Sayfa Sayıları: ss.7-62

Özet

ÖZET

Nahiv ilminin konularını “âmiller”e göre işleyen iki meşhur risâle vardır: Abdülkahir el-Cürcânî’nin (ö. 471/1078) el-‘Avâmilü’l-mie’si (‘Avâmil-i ‘Atîk) ve Birgivî’nin (ö. 981/1573) el-‘Avâmil’i (‘Avâmil-i Cedîd). Her iki risâle üzerine de pek çok çalışma yapılmıştır.

Birgivî’nin ‘Avâmil’i üzerine yapılan çalışmalardan biri de Veliyyüddîn b. Halîl el-Bükâî (ö. 1184/1770) tarafından yazılan Zübdetü’l-kavâ‘id [ve] ‘ukdetü’l-fevâ’id (???? ??????? [?]???? ???????) adlı şerhtir.

Bükâî, Kazasker Abdurrahman Efendi Câmii’nde imamlık, Vâlide Câmiinde (Yeni Câmi) kürsü şeyhliği yapmış; son olarak tayin edildiği ordu şeyhliği göreviyle, 1182/1768’de başlayan Osmanlı-Rus savaşına katılmış ve sefer esnasında bulunduğu Romanya’nın Babadağı kasabasında vefat etmiştir (10 Muharrem 1184/6 Mayıs 1770 Pazar).

Velûd bir müellif olan Bükâî, tespit edebildiğimiz kadarıyla, tefsir; hadis, siyer ve şemâil; akaid ve kelâm; fıkıh; İslâm tarihi, vaaz ve irşâd; ve Arap dili alanlarında, çoğu risâle ebadında, Türkçe ve Arapça 18 eser kaleme almıştır.

Bükâî’nin ‘Avâmil şerhi, adında “‘avâmil” kelimesinin geçmemesi ve nüshalarının az bulunması sebebiyle olsa gerek, ‘Avâmil üzerine yapılan çalışmaları listeleyen araştırmalarda yer almamaktadır. Ancak müellifinin muhtasar, müfîd ve öğrenciyi başka kitaplardan müstağnî kılacak bir eser olmasını hedeflediği bu şerh, “birtakım sarf, nahiv, belâgat, mantık ve furûk” ile “âmil olmayan edâtlar”a dair ilâve edilen iki bölüm ve bazı konuların Türkçe manzûmelerle anlatılması gibi özellikleriyle diğer şerhlerden farklılık arz etmektedir.

Çalışmamızda, şimdilik dört nüshasını tespit edebildiğimiz bu eser, müellifi ve eserleri tanıtıldıktan sonra, çeşitli yönleriyle tahlil edilecektir.

Anahtar Kelimeler: Bükâî, Birgivî, Avâmil, Ordu Şeyhi, Kürsü Şeyhi.

There are two renowned pamphlets dealing with the subject matters of Nahiv (the science of syntax) with respect to operative elements (‘avâmil): Abdulkahir al-Curcânî’s (d. 471/1078) al-‘Avâmilu’l-mie (or ‘Avâmil-i ‘Atîk) and Birgivî’s (d. 981/1573) al-‘Avâmil (or ‘Avâmil-i Cedîd). There are also numerous studies on both of them.

One of the works concerning Birgivî’s ‘Avâmil is the commentary written by Veliyyuddîn b. Halîl al-Bukâî (d. 1184/1770) with the title Zubdetu’l-kavâ‘id [and] ‘Ukdetu’l-fevâ’id (???? ??????? [?]???? ???????).

Bukâî, worked as imam in the mosque called Kazasker Abdurrahman Efendi Câmii and as the Shaikh of bench (kürsü şeyhi) in the mosque called Vâlide Câmii (Yeni Camii) and later was appointed as the Shaikh of army in the Ottoman-Russian war, which began in 1768. He died in the town of Babadağı in Romania, where he happened to be on duty during the campaign (10 Muharrem 1184/May 6, 1770, Sunday). Being a productive scholar and using both Turkish and Arabic languages, Bukâî wrote numerous books on Quranic exegesis (tefsir), prophetic tradition (hadis), Islamic Law (fıkıh), science of creed (akaid), prophetic biography (siyer), history of Islam, and Arabic linguistics.

Bukâî’s commentary on ‘Avâmil is not included in the studies listing the written works on ‘Avâmil, perhaps due to two reasons: its title does not contain the word “avâmil” and its different copies are quite scanty. However, this work, which was intended by its author to be concise, useful and self-sufficient for the student, differs from other commentaries on such accounts as having contained some rules pertaining to morphology (sarf), syntax (nahiv), rhetoric (belâgat), logic, distinctions (furûq), along with two more chapters on propositions ineffective,  and, some of its subject matters were written in Turkish poetry.

In this essay, I will shortly introduce this work, of which I only have four different copies for now, then I will try to analyze it in terms of its various aspects.

Key Words: Bukâî, Birgivî, Avâmil, Shaikh of Army, Shaikh of Bench.