ALLAH’IN İNFİALDEN TENZİHİ: ERKEN DÖNEM MÂTÜRÎDÎ VE EŞ‘ARÎ KELÂMCILARINA GÖRE RIZÂ VE GAZAP SIFATLARININ TE’VİLİ

Mütekaddimîn dönem Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmında Allah’ın infialden tenzihi ilkesi, rızâ ve gazap gibi zâhiren duygusal çağrışımlar taşıyan haberî sıfatların te’vilinde belirleyici bir konuma sahiptir. İnfial; etkilenme, edilgenlik, değişim ve duygusal yönelime açıklık gibi yaratılmışlara özgü nitelikleri ifade ettiği için ilâhî zât hakkında tasavvur edilmesi kelâmî açıdan imkânsız kabul edilmiştir. Bu nedenle Kur’ân ve sünnette Allah’a nispet edilen rızâ ve gazap sıfatlarının zâhirî anlamlarıyla anlaşılması, Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmcıları nezdinde teşbih ve tecsim sonucunu doğuran bir yaklaşım olarak değerlendirilmiştir. Mâtürîdî kelâmcılar, rızâ ve gazap sıfatlarını ilâhî zât hakkında herhangi bir değişim veya duygusal yönelim ifade etmeyen ezelî sıfatlar arasında ele almışlardır. Bu yaklaşımda sıfatların sübûtu korunurken keyfiyet ve benzerlik tasavvurlarının bütünüyle nefyedilmesi amaçlanmıştır. Eş‘arî kelâmcılar ise rızâ ve gazap gibi haberî sıfatları doğrudan müstakil sıfatlar olarak değil, Allah’ın ezelî iradesine râci nitelikler olarak yorumlamışlardır. Bu bağlamda rızâ, ilâhî lütuf ve mükâfatı murat etme; gazap ise cezalandırmayı dileme anlamında te’vil edilmiştir. Her iki ekolün farklı kavramsal ve yöntemsel tercihlerine rağmen ortak paydada buluştukları temel husus, Allah’ın her türlü etkilenme, değişim ve beşerî duygulardan mutlak anlamda münezzeh olduğu ilkesidir. Bu çalışma, literatürde genellikle teşbih-tenzih veya te’vil-tefvîz ekseninde ele alınan haberî sıfatlar meselesini, özel olarak “Allah’ın infialden tenzihi” ilkesi merkezinde incelemeyi amaçlamıştır. Araştırmanın temel sorusu, mütekaddimîn Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmcıların rızâ ve gazap sıfatlarını te’vil ederken infialden tenzih ilkesini nasıl temellendirdikleri ve bu süreçte teşbih ile ta‘tîl arasında nasıl bir denge kurduklarıdır. Çalışmanın kapsamı, erken dönem Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmcıların metinleriyle sınırlı tutulmuştur. İnceleme, bu kelâmcıların temel eserleri çerçevesinde ve Kur’ânî bağlam gözetilerek yürütülmüştür. Bu çerçevede mütekaddimîn Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmcılar, haberî sıfatların te’vilinde ne teşbih ve tecsime ne de sıfatların inkârına yol açan ta‘tîl anlayışına yönelmişler; tenzih ilkesini koruyarak sıfatların sübûtunu esas alan dengeli bir yöntem benimsemişlerdir. Araştırmada analitik ve karşılaştırmalı bir yöntem uygulanmış; kavramsal çerçeve, klasik kelâm metinleri üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışmada Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmcıların rızâ ve gazap sıfatlarına yönelik te’vil yöntemleri, tenzih ilkesinin kelâmî gerekçeleri ile Kur’ânî bağlam dikkate alınarak incelenmiştir. Ulaşılan sonuçlar, söz konusu kelâmcıların rızâ ve gazap sıfatlarını te’vil ederken Allah’ın infialden tenzihi ilkesini gözetip ta‘tîl ile teşbih arasında dengeli bir tutum benimsediklerini göstermiş ve yaklaşımlarıyla literatürdeki tartışmalara metodolojik bir katkı sunmuştur. Bu bağlamda çalışma, haberî sıfatların yorumunda tenzih merkezli yaklaşımın kelâmî tutarlılığını ortaya koyarak erken dönem Sünnî kelâm düşüncesinin metodolojik yapısına dair bütüncül bir perspektif sunmayı hedeflemiştir.