Ay Denizanasında Peyzaj Genetiği Çalışmalarında Kullanılabilecek Olası Bir Biyobelirteç: mtDNAcn
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Su Bilimleri Fakültesi, Deniz Ve İçsu Kaynakları Yönetimi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Sümeyra Zeynep ÇALICI
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Melek İşinibilir Okyar
Eş Danışman: Merve Nur Aydemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez çalışmasında, kozmopolit bir tür olan Aurelia aurita'nın çevresel stres faktörlerine verdiği hücresel yanıtlar, mitokondriyal DNA kopya sayısı (mtDNAcn) üzerinden incelenmiştir. Yüksek fenotipik plastisiteye sahip olan A. aurita, ötrofikasyon, aşırı avcılık ve iklim değişikliği gibi antropojenik baskıların yoğun olduğu ortamlarda dahi başarılı şekilde varlığını sürdürebilen ve bu nedenle çevresel değişimlere karşı dayanıklılığı ile öne çıkan bir türdür. Bu özellikleri, türü çevresel stres yanıtlarının moleküler düzeyde incelenmesi için uygun bir model organizma haline getirmektedir. Çalışma alanı olan İzmit Körfezi, yoğun endüstriyel deşarjlar, evsel atıklar ve sınırlı su sirkülasyonu nedeniyle Türkiye'nin en yüksek kirlilik yüküne sahip denizel sistemlerinden biri olup, belirgin bir çevresel gradiyent sunmaktadır. Bu kapsamda, kirlilik yükünün iç körfezden Marmara Denizi bağlantısına doğru azaldığı varsayımıyla dört farklı istasyonda (Z-1–Z-4) 2024 ve 2025 yıllarının Ağustos aylarında örnekleme gerçekleştirilmiştir. Toplam 152 bireyin gonad dokularından elde edilen DNA örneklerinde mtDNAcn, Damlacık Dijital PZR (ddPZR) yöntemi kullanılarak nd1 ve cytB genleri üzerinden mutlak olarak belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, mtDNAcn değerlerinin istasyonlar arasında anlamlı farklılık gösterdiğini ve çevresel koşullarla ilişkili bir örüntü sergilediğini ortaya koymuştur. Referans alan niteliğindeki Z-4 istasyonunda mtDNAcn değerleri daha yüksek bulunurken, kirlilik yükünün AY DENİZANASINDA PEYZAJ GENETİĞİ ÇALIŞMALARINDA KULLANILABİLECEK OLASI BİR BİYOBELİRTEÇ: mtDNAcn xvi daha fazla olduğu iç körfez istasyonlarında (Z-1–Z-3) daha düşük değerler gözlenmiştir. Bu durum, kirleticilere bağlı artan reaktif oksijen türleri (ROS) üretimi ve buna bağlı gelişen oksidatif stres mekanizmaları ile ilişkili olabilir. Ayrıca nd1 geninin, mtDNAcn varyasyonunu ve çevresel gradiyenti yansıtmada cytB genine kıyasla daha tutarlı bir gösterge olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, mtDNAcn'nin A. aurita bireylerinde çevresel baskıya duyarlı bir parametre olduğu ve denizel ekosistemlerde çevresel değişimlerin izlenmesinde potansiyel bir biyobelirteç olarak değerlendirilebileceği düşünülmektedir. Bununla birlikte, bu göstergenin güvenilirliğinin farklı türler, doku tipleri ve daha geniş çevresel parametrelerle desteklenmesi gerekmektedir.