Cürcânî'de Mâhiyet Sorunu: Şerhu'l-Mevâkıf ve Hâşiyeleri Bağlamında
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri Bölüm, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Rıdvan Ciru
Danışman: Ömer Mahir Alper
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mâhiyet doktrini, müteahhir dönem İslam düşüncesindeki ontolojinin en aslî unsurlarından biridir. Müteahhir dönemin nesne teorisi olarak da görebileceğimiz bu doktrinin çok önemli unsurları İbn Sînâ'nın (ö. 428/1037) felsefesiyle vücûda gelmiş olmakla birlikte bu unsurların ciddi bir şekilde sistematize edilerek meseleleri somutlaşmış bir araştırma sahası kılınması büyük ölçüde Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) tarafından gerçekleştirilmiştir. Râzî'den sonraki düşünürlerse Râzî'nin kapsamlı ve ayrıntılı İbn Sînâ eleştirileriyle hesaplaşma üzerinden incelemelerini sürdürmüşlerdir. Bu incelemelerle birlikte mâhiyet doktrini çok ciddi bir gelişme kaydetmiş, gerek kavram dünyası gerekse mesâil ağı önemli dönüşümler geçirmiştir. Râzî sonrası dönemin belki de temsil gücü en yüksek ve en etkili düşünürü olarak Seyyid Şerif Cürcânî (ö. 816/1413) de bu bağlamda mâhiyet sorununa dair birikimi mufassal bir surette tahrir ve tahkik ederek onlarca mesele üzerinde kapsamlı bir soruşturma yürütmüştür. İşte bu çalışma Seyyid Şerif'in mâhiyet sorununa dair düşüncesini meselelerin nazarî yönüne ağırlık vererek ele almakta ve bunu Seyyid Şerif'in düşüncesini anlaşılır ve tartışılabilir kılan düşünsel bağlamı dikkate alarak yapmaya çalışmaktadır. Bu çalışma mâhiyet kavramına dair ayrıntılı bir analiz sunmasının yanında mâhiyetlerin türlerini ve yapılarını incelemekte, ayrıca mâhiyetlerin hâriçte ve/veya zihindeki varlıklarını ve fâille olan irtibatlarını ele almaktadır. Bu bağlamda zihnî terkip, itibârî mâhiyet, soyut mâhiyet, tümeller, mutlak maʻdûm ve mutlak meçhul paradoksları, nefsü'l-emr, zihnî varlık ve mâhiyetlerin mecʻûliyeti gibi bir dizi problematik üzerinden Seyyid Şerif'in Fahreddin er-Râzî sonrasında gerek mâhiyet sorunu karşısında gerekse İbn Sînâ mirası karşısında tam olarak nerede durduğunu tespit etmeye çalışmaktadır. Seyyid Şerif'in mâhiyet sorununa dair düşüncesinin Siyâlkûtî (ö. 1067/1657) ve Mir Zâhid (ö. 1101/1690) gibi Şerhu'l-Mevâkıf muhaşşîleri tarafından nasıl alımlandığını da belli bir ölçüde inceleyen bu çalışma ayrıca sonuç bölümünde hem tarihsel hem nazarî açıdan bazı çıkarımlarda bulunmakta ve mâhiyet düşüncesinin özünü ilgilendiren analizler yapmaktadır. Bu analizler bağlamında en son itibar kavramına ve esnek bir mâhiyet türü olarak itibârî mâhiyet olgusuna odaklanmakta ve mâhiyet doktrininin özcülük eleştirileri karşısındaki durumunu soruşturmaktadır. Anahtar Kelimeler: Mâhiyet, İtibar, Ontoloji, Nesne Teorisi, Özcülük, Müteahhir Dönem, Seyyid Şerif Cürcânî, Şerhu'l-Mevâkıf, Siyâlkûtî, Mir Zâhid.