El âlem ve sosyal kontrol: Başörtülü kadınlar üzerine bir araştırma

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NECMİYE DURMUŞ

Danışman: Birsen Banu Okutan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

El âlem, Türkiye toplumu içerisindeki bireylerin yaşama bakışları, davranışları ve tercihlerinde etken bir olgudur. Kimlerden meydana geldiği ihtilaflı olan el âlemin bireyler üzerindeki etkisi, herhangi bir araştırmaya konu olmamış ve sosyolojik olarak tartışılmamıştır. Bu anlamda literatüre katkı sunan bu çalışma hem el âlemin tanımlanmasındaki müphemliği aydınlatmayı hem de başörtülü kadınların el âlemin kontrol etkisini hangi alanlarda ve nasıl deneyimlediklerini ortaya çıkarmayı amaçlamıştır. Araştırmanın örneklemi, en az 20 yıldır İstanbul'da yaşayan, imam hatip lisesi veya ilahiyat eğitiminden birini ya da her ikisini tamamlamış, 26-56 yaş aralığındaki 45 başörtülü kadından teşekkül etmiştir. Yoğun betimlenen bulguların yorumlanması neticesinde; el âlemin, yakın çevre başta olmak üzere, herkesi kapsadığı anlaşılmıştır. Bunun yanı sıra, el âlemin, başörtülü kadınlar üzerinde; eğitim tercihleri, kılık kıyafet tercihleri, başörtüsü, sosyal yaşam ve sosyal medya alanlarında etkili olduğu netleşmiştir. El âlemin kontrolünün, takdir ve beğeniler bağlamında olumlu; eleştirme, tepki gösterme anlamında da olumsuz olarak deneyimlendiği de belli olmuştur. Bunlarla birlikte, sanal dünyanın işleyişini düzenleyen ve denetleyen bir sanal el âlemin oluştuğu da bu çalışmanın bulgularındandır. Ayrıca dinî düşüncelerin; dinî sınırların etkin olduğu konular, mekân tercihleri ve başörtüsü yasaklarına dair hususlarda başörtülü kadınları el âlem karşısında desteklediği, arkadaş seçimleri ve akraba ilişkileri gibi mevzularda ise el âlemin kontrolünü meşrulaştırarak pekiştirdiği sonucuna ulaşılmıştır.