Tütün (Nicotiana tabacum)’de kaetosinin kallus oluşumu üzerindeki etkisinin moleküler analizi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2018
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Nagihan Tombul
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Şule Arı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Çok hücreli organizmaların farklılaşma (diferansiasyon) ve farklılaşmanın geriye dönüşümü (dediferansiasyon) süreçlerinde hala açıklığa kavuşturulamamış pek çok bilinmez mevcuttur. Bu süreçlerde DNA, hücre tipine bağlı olarak farklı genlerin anlatım yapabilmesi için kontrol sistemleri tarafından yönetilir. Seçimli gen anlatımı adı verilen bu kontrol sistemi, birçok mekanizmanın etkisi ile işlev görür. Bunlardan birisi olan epigenetik mekanizmalar, DNA'da dizi değişikliği olmaksızın gen anlatımında meydana gelen değişikliklerden sorumludur. Epigenetik mekanizmalar hayvansal ve bitkisel sistemde yüksek derecede homolojiye sahiptir. Hayvansal ve bitkisel organizmalarda diferansiyasyon ve dediferansiyasyon süreçleri ile ilişkili elemanlar arasında analoji bulunmaktadır. Bitkisel organizmalarda hayvansal kök hücrelere benzer bir hücre grubu olan kalluslar, diferansiasyon ve dediferansiasyon süreçlerinin aydınlatılması için temel bir çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu nedenle kalluslar, gelişim ve kanser gibi temel bilim çalışmaları için eşsiz bir materyal olmalarının yanısıra, bitki doku kültürü çalışmaları ve endüstriyel ölçekte tıbbi sekonder metabolitlerin üretiminde kullanımları ile de bitki biyoteknolojisi alanında büyük bir öneme sahiptir. Bu tez çalışmasında, memelilerde bir kimyasal yeniden programlama ajanı olarak kullanılan kaetosinin (Chaetosin, Ch) bitkilerde diferansiasyon ve dediferansiasyon süreçlerinde hayvanlardaki etkisine benzer bir etki gösterip göstermeyeceği hipotezi test edildi. Bu amaçla, bir mantar toksini olan Ch de, çimlenmiş Nicotiana tabacum bitkiciklerinin bitki gelişimi elde etmek üzere yetiştirildiği besiyerlerine eklenerek, bitki gelişimi izlendi. Daha önce memeli fibroblastlarından kök hücre oluşturma çalışmalarında uygulanan kaetosinin kök hücre verimini iki kat arttırdığı gözlenmiştir. Bu etkiyi Histon 3'ün 9. lizininin (H3K9) metillenmesinden sorumlu olan SUV39H1 histon metiltransferazını inhibe ederek gerçekleştirir. Bu enzimin mayalar ve bitkiler gibi diğer canlılardaki homoloğu enzimler, yüksek derecede korunmuş SET domenleri içermektedir. Kaetosinin bitkilerde de hayvansal sistemdekine benzer bir etki gösterip göstermediğinin ilk kez araştırıldığı bu tez çalışmasında, kaetosinin kallus oluşumunu %10 ve kallus boyutunu da %20 oranında arttırdığı gözlendi. Bitki gelişim aşamasında Ch uygulamasının muhtemelen H3K9 metilasyon düzeyindeki azalmaya neden olmasıyla, Ch uygulama grubuna ait bitkilerin kontrol grubunda yetiştirilen bitkilere göre daha küçük ve sararmış yapraklara sahip olduğu gözlendi. Buna ek olarak, Ch'in diferansiasyon sürecindeki etkisini belirlemek amacıyla, yaprak oluşumunda işlev gören AS1, YAB3, FIL, KAN1 genlerinin gen anlatımı analizi, qRT-PZR ile test edildi. Bu genlerin, Ch uygulaması yapılan grupta Ch uygulaması yapılmamış kontrol grubuna göre anlatımlarının sırasıyla %70, %45, %80 ve %25 oranında azaldığı saptandı. Farklılaşma ile ilişkili genlerin anlatımlarının azalması, dediferansiasyona gidişte bariyer görevi olabilecek genlerin etkisinin Ch uygulaması ile azaldığını göstermektedir. Bitki gelişiminden sorumlu ve aynı zamanda bitki kök hücrelerini barındıran bir yapı olan sürgün uç meristeminde kök hücrelerin oluşturulmasını ve devamlılığını kontrol eden WUS ve CLV3 genlerinin qRT-PZR ile gen anlatımı analizi Ch uygulaması yapılmış grupta kallus materyalinden gerçekleştirildi. Bu analiz sonucunda her iki genin Ch uygulaması sonucu anlatımlarının sırasıyla %85 ve %80 oranında azaldığı gözlendi. Kök hücre oluşumunda etkili olduğu düşünülen WUS ve CLV3 genlerinin anlatımlarının azalması ise, diferansiasyon sırasında H3K9 metillenmesi Ch ile baskılanmış olan bitki yapraklarından kallus gelişimi şeklindeki yeniden programlama sürecinde DNA metilasyonu ve küçük RNA'lar gibi diğer faktörlerin de etkili olabileceğini düşündürmüştür. Gerek hayvansal hücrelerde kök hücrelerin eş değeri olarak kabul edilen kallus verimini arttırması (dediferansiasyonu teşvik etmesi), gerek organ gelişiminin fizyolojik olarak gerilemesine yol açması (diferansiasyonu baskılaması), gerekse yaprak oluşum genlerinin anlatımında azalmaya neden olması, kaetosinin tütün bitkisinde hayvansal sistemdekine benzer etki gösterdiğini düşündürmüş ve bu sonuçlar tezin hipotezini önemli ölçüde doğrulamıştır. Ch'nin bu etkiyi memelilerdeki gibi H3K9 metillenmesini baskılayarak yaptığının gösterilmesi için ek deneylere gereksinim vardır. Hayvansal sistemde yeniden programlamada etkili epigenetik düzenleyicisi olan H3K9 metiltransferaz inhibitörü kaetosinin ilk kez bitkilerde uygulandığı bu tez çalışmasından elde edilen veriler, tütün bitkisinde genom dinamiği ve heterokromatin oluşumu mekanizmalarının anlaşılmasına katkı sağlayabilir.