Silahlı mücadeleden silah bırakmaya 21. yüzyılda ayrılıkçı hareketlerin dönüşümü: MILF ve LTTE örneği

YUNUS ÇOLAK

Silahlı mücadeleden silah bırakmaya 21. yüzyılda ayrılıkçı hareketlerin dönüşümü: MILF ve LTTE örneği

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: YUNUS ÇOLAK

Danışman: Özgün Erler Bayır

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Uluslararası ilişkiler, yalnızca devletler arasındaki ilişkilerden değil, aynı zamanda, devlet-dışı aktörlerin de dahil olduğu çok aktörlü bir yapıya işaret etmektedir. Fakat uluslararası ilişkilerin bir parçası olarak devlet-dışı aktörlerin ve bilhassa da ayrılıkçı hareketlerin siyasaları ve bu siyasalardaki değişim, literatürde tüm yönleriyle tartışılabilmiş değildir. Örneğin devletlerin dış politikalarındaki değişime dair ortaya çıkarılmış çokça tipoloji ve/veya açıklayıcı model bulunmasına karşın, ayrılıkçı hareketlere dair böylesi durum söz konusu değildir. Dahası, ayrılıkçı hareketlerin siyasa değişimlerine odaklanan çalışmalar da hareketin karar birimi ile uluslararası sistem/konjonktür ve büyük güç siyaseti arasındaki etkileşimi büyük ölçüde göz ardı etmişlerdir. İşte literatürdeki bu iki temel eksiklikten yola çıkan bu çalışmanın temel araştırma sorusu "Belli bir toprak parçası üzerinde egemenlik iddiası olan, bu uğurda uzun yıllar konvansiyonel bir ordu karşısında savaş boyutuna kadar ulaşmış bir mücadele içerisine giren bir ayrılıkçı hareket, hangi koşullar altında bu amaç ve iddiasından vazgeçer?" şeklindedir. Bu sorunun yanıtlanabilmesi için 21. Yüzyıl zamansal bir kıstas olarak belirlenmiş; Moro İslami Kurtuluş Cephesi (MILF) ve Tamil Eelam Kurtuluş Kaplanları (LTTE) da iki örnek vaka olarak seçilmiştir. Bu anlamda 21. Yüzyıl, içerisinde barındırdığı kırılmalar, değişimler ve dönüşümler hasebiyle, ayrılıkçı hareketlerin karar birimlerinin uluslararası sistem ve büyük güç siyaseti ile etkileşiminin görece yüksek olduğu bir dönemdir. MILF ve LTTE örnekleri ise şiddet yoğunluğu bakımından savaş noktasına ulaşmış ancak 21. Yüzyılda silah bırakan yegâne iki örnektir. Bu çerçevede çalışmanın en temel argümanı (Hipotez 1) her iki örnekteki siyasa değişiminin, karar birimlerindeki uluslararası konjonktür ve büyük güç siyasetine dair algılamanın değişmesinin bir neticesi olarak ortaya çıktığı yönündedir. Öyle ki çalışma kapsamında her iki örnekte de bu argümanı destekleyen somut bulgulara rastlanmıştır. Ayrıca, ayrılıkçı hareketlerin karar birimlerinin uluslararası konjonktür ve büyük güç siyasetine dair algılamalarındaki değişim ihtimalinin lider değişimi (Hipotez 2) ve insan kaynağındaki azalma (Hipotez 3) ile arttığına dair de bulgulara rastlanmıştır. Dahası ayrılıkçı hareketin mücadele ettiği hasım aktörün barış yönündeki ısrarlı tutumunun (Hipotez 4) hareketin siyasasında barış yönünde bir değişimi tetikleyebileceği de yine çalışmanın bulguları arasındadır. Öyle ki MILF görüşmeler yoluyla silah bırakırken, LTTE'nin ancak askeri bir yenilgi sonrasında silah bırakmış olmasının temel kaynağı da Filipinler ve Sri Lanka'nın yaklaşımlarındaki söz konusu bu farklılıktır. Son olarak hasım aktörlerin böylesi temel bir farklılığa sahip olmalarının ise sahadaki askeri durum ile alakalı olduğuna dair bulgular çalışmada sunulmuştur. MILF ve LTTE örneklerinde, hasım aktörün ayrılıkçı hareketi askeri olarak yenememesi/ortadan kaldıramaması durumunda barışçıl yöntemlerle uzlaşmaya gitme ihtimalinin arttığına dair bulgulara rastlanmıştır (Hipotez 5). Bu çalışmanın temel argümanı çerçevesinde elde edilen bulgular çeşitli birincil ve ikincil kaynaklardan derlenmiştir. Birincil kaynaklar olarak, başta çalışmanın yazarı tarafından MILF lideri Al-Haj Murad İbrahim ve Filipinler Hükümeti Başmüzakerecisi Prof. Dr. Miriam Coronel Ferrer ile yapılan görüşmeler olmak üzere, LTTE ve MILF'nin resmi/yarı resmi yayın organlarında çıkan yayınlar taranmıştır. Dahası, LTTE, MILF ile Sri Lanka ve Filipinler Hükümetlerindeki karar alıcılara ait anı kitapları/yazıları, makaleler ve mülakatlar kullanılmıştır. Ayrıca Sri Lanka ve Filipinler'e ait resmî gazete ya da konuya dair resmi raporlar da taranmıştır. İkincil kaynaklar olarak ise yerel ve uluslararası medya organlarında çıkan haberler ile MILF ve LTTE'ye sürecine dair Türkçe ve İngilizce dillerinde yayımlanan makale ve kitaplar kullanılmıştır. Yukarıda verilen çerçevede, çalışma, giriş ve sonuç bölümü hariç üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm içerisinde 21. Yüzyılda uluslararası ilişkilerin dönüşümü kavramsal çerçeve olarak sunulmuştur. Bu bölüm içerisinde uluslararası ilişkiler, uluslararası ilişkilerde aktör ve uluslararası sistem gibi konular ele alınmıştır. Ardından 21. Yüzyılda uluslararası ilişkilerin hangi parametreler etrafında bir dönüşüm gerçekleştirdiği ele alınmıştır. Ayrıca, yine bu bölüm içerisinde devletlerin dış politikalarındaki değişime dair çalışmalar ve özellikle de Hermann'ın tipolojisi incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise öncelikle ayrılıkçı hareketlerin tanımlanması, sınıflandırılması hususları ele alınmıştır. Ardından ayrılıkçı hareketlerin kullandıkları yöntemlerin sınıflandırıldığı bu bölüm içerisinde, aynı zamanda, ilgili literatürde ayrılıkçı hareketlerin amaç ve araç seçimlerinin hangi faktörler tarafından etkilendiği irdelenmiştir. Bu çerçevede, ayrılıkçı hareketlerin siyasa değişimlerine dair çalışmada öne sürülen modellemenin ayrıntıları da bu bölüm içerisinde verilmiştir. Ayrılıkçı hareketlerin amaç ve araçlarındaki değişime dair değişimin kaynağı, karar alma süreçleri ve değişimin boyutuna dair her bir parametre, ayrılıkçı hareketlere dair literatür ve örneklerle desteklenerek ayrı ayrı açıklanmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise siyasa değişimi yönünden analiz edilen MILF ve LTTE'ye dair süreçler ve bulgular verilmiştir. Her iki örnek vakanın analizi, sorunun tarihsel nedenleri ile başlatılmış ve ardından ilgili ayrılıkçı hareketin kuruluşu, amaç ve araçları ile karar alma yapıları özellikle birincil kaynaklara dayandırılarak verilmiştir. Ardından, her bir vakanın tarihsel süreç içerisinde siyasası, amaç ve araçlarındaki temel değişiklikler göz önünde bulundurularak, ayrı ayrı başlıklandırılarak analiz edilmiştir. Her bir başlık sonunda ise ilgili başlıkta verilen amaç ve/veya araç değişimi çalışmanın ileriye sürüdüğü tipoloji çerçevesinde analiz edilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde ise, elde edilen bulgular değerlendirilerek ilerleyen çalışmalar için öneriler sıralanmıştır.